Ορθή ανορθογραφία

Το πρώτο μυθιστόρημα της 38χρονης Χριστίνας Χρυσανθοπούλου, δημοσιογράφου και συγγραφέως, έχει την πρωτοτυπία ότι θεματοποιεί κάτι αγνοημένο από τη λογοτεχνία μας: την εμπειρία των Ελλήνων από τον Καύκασο και τη βόρεια ακτή της Μαύρης θάλασσας, που ήρθαν πρόσφυγες στη γη των προγόνων τους μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης κι έγιναν γνωστοί με το αρνητικών συνδηλώσεων όνομα «Ρωσοπόντιοι».

Οι «Ρωσοπόντιοι» δεν είναι άλλωστε οι μόνοι ομογενείς μας που αντιμετώπισαν την αδιαφορία, την περιφρόνηση ή και την εχθρότητα των Ελλαδιτών. Ενώ η λογοτεχνία που αναφέρεται στις «χαμένες πατρίδες» δεν παύει να σημειώνει ρεκόρ πωλήσεων, δεν συμβαίνει καθόλου το ίδιο με τα (λίγα) λογοτεχνικά βιβλία που ασχολούνται με όσους ήρθαν εκόντες άκοντες από εκείνα τα μέρη για να ξαναφτιάξουν τη ζωή τους ανάμεσά μας. Και το πράγμα δεν περιορίζεται φυσικά στη λογοτεχνία. Οι χαμένες πατρίδες συγκινούν μέχρι δακρύων, οι χαμένοι πατριώτες ενοχλούν μέχρις αγανακτήσεως, όταν τους έχουμε γείτονες…

Αλλά η πρωτοτυπία του θέματος δεν θ’ αρκούσε για να κάνει το μυθιστόρημα της Χρυσανθοπούλου και λογοτεχνικά ενδιαφέρον. Τα διαπιστευτήριά του για τη λογοτεχνική αναγνώριση είναι ο λεπταίσθητος, πλούσιος σε αποχρώσεις ρεαλισμός, η ψυχολογική ενόραση και η χωρίς μελοδραματικές απλουστεύσεις ή ηθοπλαστικές αναγωγές ανθρωπιά στην ανάπτυξη της ιστορίας του. Προτερήματα που βρίσκουν την καλύτερη έκφρασή τους στο πλάσιμο του πρωταγωνιστή αυτής της ιστορίας, του Γιούρι από το Σουχούμι, μιας απόλυτα εξατομικευμένης, χαρακτηριστικής, αλλά όχι ιδεοτυπικής μυθιστορηματικής φιγούρας.

Ο Γιούρι εγκαταλείπει το Σουχούμι δεκαεφτάχρονος, το 1993, μέσα στη δίνη της σύρραξης ανάμεσα στη Γεωργία και το αποσχιστικό κίνημα της Αμπχαζίας, κι έρχεται στην Ελλάδα με τους θείους του και τον ξάδερφό του, ενώ η μητέρα του μένει πίσω, γιατί δεν θέλει ν’ αφήσει τη γη όπου είναι θαμμένοι οι δικοί της. Το καλλιεργημένο απ’ ολόκληρες γενιές όραμα μιας θελκτικής και στοργικής Ελλάδας καταρρέει σχεδόν αμέσως. Έπειτα από μια φάση παραβατικότητας, κατά την οποία επιδιδόταν με τον ξάδερφό του σε μικροκλοπές και χρήση ναρκωτικών, ο Γιούρι προσπαθεί να εγκλιματιστεί στον καινούργιο τόπο του και να ζήσει φυσιολογικά. Κουβαλώντας όμως το στίγμα του Ρωσοπόντιου, συναντάει παντού καχυποψία και δυσμενή μεταχείριση. Παρόλα αυτά, καταφέρνει τελικά να στεριώσει σ’ ένα συνεργείο αυτοκινήτων και να γίνει συμπαθής στο αφεντικό του.

Μια μέρα εμφανίζεται εκεί ως πελάτης κάποιος Εγνατίου, νονός της νύχτας και ιδιοκτήτης μπαρ με γυναίκες από την Ανατολική Ευρώπη. Αφού κάνει στον Γιούρι μια σειρά διερευνητικές ερωτήσεις για την καταγωγή και την κατάστασή του, του προτείνει αόριστα, αλλά εμφαντικά να συνεργαστούν. Ο Γιούρι δεν ανταποκρίνεται. Όταν όμως, εξαιτίας μιας ατυχίας και μιας άδικης κατηγορίας, θα βρεθεί απολυμένος, ξεσπιτωμένος, χωρίς χαρτιά και κυνηγημένος από την αστυνομία, θ’ αναγκαστεί να χτυπήσει την πόρτα του Εγνατίου. Θα γίνει μπράβος του και ο στυγνότερος φύλακας των γυναικών που το καινούργιο αφεντικό του εξαναγκάζει να εκδίδονται. Ο Γιούρι φαίνεται να έχει γίνει ένα αναίσθητο κτήνος. Κάποια στιγμή, όμως, η ολοένα βαθύτερη, παρά την αντίστασή του, έλξη του για τη Ρωσίδα Ιρίνα, την πιο σοβαρή, καλλιεργημένη και σθεναρή από τις γυναίκες του μαγαζιού, θα γίνει η αρχή μιας νέας μεταστροφής του. Στο τέλος ο Γιούρι θα εγκαταλείψει την ανορθόγραφη, καταδυναστευτική και για τον ίδιο «ζωή με όμικρον» και θ’ ανοιχτεί στην ελευθερία, αφού πρώτα απελευθερώσει την Ιρίνα.

Θα ήταν ενδιαφέρουσα μια σύγκριση αυτού του μυθιστορήματος με την εξαιρετική, παραπλήσιου θέματος, αλλά διαφορετική στη σύλληψη ταινία του Κωνσταντίνου Γιάνναρη «Από την άκρη της πόλης» (1998), που μιλούσε για μια παρέα περιθωριακών νεαρών «Ρωσοπόντιων» στην Αθήνα. Εκεί, οι ατομικές περιπτώσεις χωνεύονταν σε μια χορογραφική διάταξη, που εξέφραζε μια κοινή μοίρα. Ο Γιούρι της «Ζωής με όμικρον», όμως, δεν παραδίνεται σ’ αυτή τη μοίρα. Αποστασιοποιείται από τους κύκλους των «Ρωσοπόντιων», χωρίς ν’ απαρνείται την καταγωγή του, ξεκόβει από την ανομία, στην οποία παραμένει εγκλωβισμένος ο ξάδερφός του, δεν ζει με τη νοσταλγία του γενέθλιου τόπου του (σε αντίθεση π.χ. με τη θεία του, που γράφει σπαρακτικά γράμματα στον νεκρό αδελφό της) και προσπαθεί, με πρόσκαιρη επιτυχία, να ενταχτεί στην ελληνική κοινωνία, όχι από πατριωτισμό ούτε από κομφορμισμό, αλλά επειδή πάνω σ’ αυτή τη βάση θέλει να γίνει ο εαυτός του. Είναι μονήρης, κλειστός και δεν εκφράζει εύκολα τα συναισθήματά του, αν και οι λεπτές, διακριτικές περιγραφές της συγγραφέως μάς επιτρέπουν να ρίξουμε διαφωτιστικές ματιές στον εσωτερικό κόσμο του. Στις σχέσεις του με τους άλλους, ιδίως τις γυναίκες, είναι συγκρατημένος και αποφεύγει να δίνεται, όχι από ψυχρότητα αλλ’ από ανάγκη αυτοάμυνας, που ανάγεται στα τραυματικά βιώματά του.

Αυτή ακριβώς η ψυχολογικά εύστοχη σκιαγράφηση ενός ανθρώπου με το υπόβαθρο του Γιούρι προφυλάσσει το μυθιστόρημα από τη διολίσθηση σ’ αισθηματολογικά στερεότυπα και άτοπους ιδεαλισμούς. Ο χαλαρός δεσμός του ήρωα με μια ώριμη δασκάλα δεν στερείται ζεστασιάς, αλλά παραμένει μια σχέση χωρίς την προοπτική της δέσμευσης. Πολύ περισσότερο, ο έρωτας ανάμεσα στον Γιούρι και την Ιρίνα, μολονότι λυτρωτικός τελικά και για τους δυο, δεν είναι καθόλου ρομαντικός. Εκφράζεται συχνά με τη βιαιότητα δυο υπάρξεων οδυνηρά ψημένων στη ζωή, γι’ αυτό πάντα ετοιμοπόλεμων, και δεν θα οδηγήσει ούτε αυτός σε μόνιμη σχέση.

Στα μειονεκτήματα του μυθιστορήματος θα συγκατέλεγα τις συχνά μηχανικές ανατροπές της χρονικής αλληλουχίας, με πρωθύστερα που προφανώς σκοπεύουν στη δημιουργία «έντασης» (χωρίς όμως να το πετυχαίνουν), και προπαντός την υπερσυσσώρευση, στο τέταρτο και τελευταίο μέρος, καινούργιου μυθοπλαστικού υλικού, που η συγγραφέας μπολιάζει πολύ βιαστικά στον κορμό της ιστορίας.

Το φινάλε του μυθιστορήματος είναι αινιγματικά ανοιχτό. Το χαμόγελο του Γιούρι, καθώς αγοράζει δύο εισιτήρια για Μόσχα, είναι εξίσου ανεξιχνίαστο όσο το ερώτημα για ποιον προορίζεται το δεύτερο εισιτήριο. Μυστικοπάθεια της συγγραφέως ή σεβασμός για την ιδιωτικότητα του ήρωά της;