Η ναυτία του Στάινμπεκ

Νέα Ορλεάνη 1960. Eνα ανήσυχο πλήθος που γίνεται όλο και πιο κινητικό είναι συγκεντρωμένο έξω από ένα σχολείο. Ακούγονται σειρήνες, εμφανίζονται αστυνομικοί με μοτοσικλέτες κι έπειτα δυο μαύρα αυτοκίνητα. Από το καθένα βγαίνουν τέσσερις ψηλοί αστυνομικοί και ανάμεσά τους «το πιο μικροσκοπικό αραπάκι που μπορεί να υπάρχει. Ενα κοριτσάκι ντυμένο με λευκή οργκαντίνα και λευκά παπουτσάκια τόσο μικρά που έμοιαζαν στρογγυλά». Είναι η Ρούμπι Μπρίτζες, η πρώτη μαύρη μαθήτρια σε δημοτικό σχολείο λευκών στον αμερικανικό Νότο. Η οχλοβοή φουσκώνει, το πλήθος στριγκλίζει, σφυρίζει, ειρωνεύεται. Και τότε, ανάμεσα στους φύλακες εμφανίζεται ένας ψηλός άντρας με ανοιχτόχρωμο γκρίζο κοστούμι, κρατώντας από το χέρι ένα τρομαγμένο λευκό παιδί και προχωρώντας με το βλέμμα στυλωμένο στο χώμα. Το πλήθος ξεσπά σε ουρλιαχτά: πρόκειται για τον πρώτο λευκό που τολμά να φέρει το παιδί του σε μεικτό σχολείο…

Εκεί μπροστά βρίσκεται και ένας ξένος με κοφτερό μάτι: ο διάσημος συγγραφέας και κατοπινός νομπελίστας (1962) Τζον Στάινμπεκ, ινκόγκνιτο. Οργώνει τις ΗΠΑ με ένα ειδικά διαμορφωμένο ημιφορτηγό, ολομόναχος μαζί με τον σκύλο του τον Τσάρλι, και εκείνη την ημέρα γεμίζει θλίψη και ναυτία. Συνειδητοποιεί πόσο ισχυρή είναι μια παράδοση «αντίστασης μπροστά στην αλλαγή, σε έναν κόσμο που αλλάζει έτσι κι αλλιώς». Βλέπει ότι κανένας από όσους υπερασπίζονταν τη Δικαιοσύνη, τον Νόμο, άρα και την πράξη του λευκού άντρα, δεν βγήκε ανοιχτά στο πλευρό του. Βλέπει και ότι οι γυναίκες που πρωτοστατούσαν, «έβριζαν τον άνθρωπο, αλλά καμιά εφημερίδα δεν δημοσίευσε τις βρισιές τους. Και στην τηλεόραση επενέβησαν στην εγγραφή του ήχου ώστε να μην μπορείς να διακρίνεις τις λέξεις. Ομως εγώ ήμουνα εκεί και άκουσα τι έλεγαν: τα λόγια ήταν βρομερά, προσεχτικά διαλεγμένα για να πληγώνουν…».

Ο Στάινμπεκ (1902-1968) είχε γίνει γνωστός από τα μέσα του ’30 με μυθιστορήματα και σενάρια που στηλίτευαν την κοινωνική αδικία και εκμετάλλευση. Είχε ήδη γράψει τα «Σταφύλια της οργής», το «Ανθρωποι και ποντίκια», τον «Δρόμο με τις φάμπρικες», το «Ανατολικά της Εδέμ» (εκδ. Γράμματα, Ζαχαρόπουλος) και ήταν 58 χρονών όταν αποφάσισε να εξερευνήσει την αμερικανική ταυτότητα. Το 1960 θα διασχίσει λοιπόν 40 Πολιτείες και επί τρεις μήνες θα κοιμάται στο φορτηγό του, που το αποκαλεί Ροσινάντε όπως το άλογο του Δον Κιχώτη. Εκεί θα μαγειρεύει φασόλια με κορνμπίφ, θα κάνει μπουγάδα, θα διαβάζει, θα μιλά (απολαυστικά) με τον σκύλο του ή θα κερνά ουίσκι σε πλαστικά ποτήρια και έτσι θα γεννήσει τούτο το βιβλίο. Ενα βιβλίο που αποτυπώνει την αντιφατική φυσιογνωμία των ΗΠΑ σε μια στιγμή παντοδυναμίας τους, λίγο πριν από τη δεκαετία των μεγάλων ανατροπών του status quo. Είναι τα «Ταξίδια με τον Τσάρλι» που πρωτοκυκλοφορούν στα ελληνικά (εκδ. Νεφέλη, σε χυμώδη μετάφραση της Σώτης Τριανταφύλλου). Συνδυάζουν στοιχεία αυτοβιογραφίας – ταξιδιωτικής λογοτεχνίας – κοινωνιολογικού δοκιμίου, διαθέτουν ολοζώντανα στιγμιότυπα, πνευματώδεις περιγραφές και – το σπουδαιότερο – στοχαστικές παρατηρήσεις που απαντούν σε επίκαιρες ανησυχίες. Τα προφητικά συμπεράσματα του Στάινμπεκ από εκείνη την ημέρα στη Νέα Ορλεάνη θα μπορούσαν mutatis mutandis να μας είναι χρήσιμα στο μετεκλογικό κλίμα των ημερών.

«Βρισκόμουν σε διαρκή ένταση, κάτω από το βάρος ενός βάρβαρου φόβου. Σίγουρα αυτός ο φόβος εντεινόταν επειδή ήμουν ξένος σε τούτα τα μέρη, αλλά υπήρχε ήδη. Ηταν ένας παράγοντας της ζωής τους. Και τους πίεζε. Και μεγάλωνε σαν κακό σπυρί. Ισως να μην υπάρξει ανακούφιση αν δεν σπάσει. (…) Ξέρω πως στον Νότο επικρατεί ταραχή και πως ένας ολόκληρος λαός έχει μπλέξει άσχημα. Ξέρω επίσης ότι καμία λύση δεν θα είναι απλή και καθαρή. Πιστεύω ότι το πρόβλημα δεν είναι ο σκοπός – το πρόβλημα είναι τα μέσα: η τρομερή αβεβαιότητα των μέσων που χρησιμοποιούμε».