Εξυπνες εικόνες στον πόλεμο της πολιτικής

Ο φωτογραφικός φακός αιχμαλωτίζει τη στιγμή. Διαμορφώνει όμως, με τη σειρά του, και την εικόνα του φωτογραφιζόμενου – πολύ περισσότερο, αν το θέμα αφορά έναν πολιτικό. Το ζήτημα των σχέσεων φωτογραφίας και πολιτικής είναι σύνθετο, αλλά ο συγγραφέας του «Φωτογραφία και πολιτική», πολιτικός επιστήμονας Νίκος Κάπλαντζης συνδυάζει αναλυτικά εργαλεία από τον χώρο της αισθητικής, της πολιτικής επικοινωνίας, της κοινωνικής και πολιτικής θεωρίας για να το φωτίσει. Παράλληλα επιχειρεί μια συγκριτική και ιστορική προσέγγιση και αναδεικνύει τη σημασία της εικόνας στην πολιτική διαδικασία. Αν κάθε φορά η φωτογραφία αιχμαλωτίζει το πολιτικό γεγονός και του δίνει υλική υπόσταση, αυτή η διαδικασία μετασχηματίστηκε ιστορικά ανά περιόδους, ανά χώρα, ανά κουλτούρα με πάντοτε τελικό παρονομαστή πως φωτογραφία και πολιτική επηρεάζονται αμοιβαία. Ετσι, και λαμβάνοντας υπόψη τη μονογραφία της Marion Muller με θέμα την εικονογραφική απεικόνιση μέσα από 500 προεκλογικές αφίσες των υποψήφιων προέδρων των ΗΠΑ από το 1828 έως το 1996 (ένα σχήμα εφαρμόσιμο και στη φωτογραφία του Τύπου), παρουσιάζει μια ενδιαφέρουσα κατηγοριοποίηση: τη στρατηγική της σιωπής (με ψυχρά, βουβά προφίλ πολιτικών), τη στρατηγική του ήρωα (22 από τους 41 προέδρους των ΗΠΑ εμφάνισαν ως στοιχείο της δημόσιας εικόνας τους τις στρατιωτικές τους εμπειρίες), τη στρατηγική της ιστορικής επίκλησης (θυμηθείτε τη φωτογραφία του νεαρού τότε Κλίντον με τον πρόεδρο Κένεντι στον Λευκό Οίκο) και τη στρατηγική του κοινού ανθρώπου (το σαξόφωνο του Κλίντον, η κιθάρα του Αλογοσκούφη). Η αλήθεια είναι πως ιστορικά προς τα τέλη του 1830 όταν εμφανίστηκε η φωτογραφία (και υποκατέστησε τα ζωγραφικά πορτρέτα των ηγεμόνων) κυριάρχησε ως εργαλείο διαμόρφωσης, χειραγώγησης, προπαγάνδας, ενώ επέδρασε αμφίδρομα στο ίδιο το πολιτικό γεγονός. Σημειώστε πως οι εκλογές του 1896 στην Αμερική σημαδεύονται από την εμφάνιση της πρώτης μοντέρνας εκλογικής εκστρατείας στα ΜΜΕ, ενώ εκείνη τη μακρινή εποχή το εικονογραφημένο ρεπορτάζ ανάγκασε την προεδρική πολιτική να αποκτήσει μια περισσότερο κομψή αισθητικά όψη. Η μεταγενέστερη εξέλιξη της πολιτικής φωτογραφίας και οι μετασχηματισμοί της – που φωτίζονται έξοχα στον παρόντα τόμο – διέδωσαν τις πολιτικές ιδέες όλων των αποχρώσεων και χειραγώγησαν το εκλογικό σώμα και το κοινό με όλους τους τρόπους.

Ο Μιτεράν στο Πάνθεον

Στην φωτογραφία ο Μιτεράν μόλις έχει επισκεφθεί το Πάνθεον – στην κρύπτη του έχουν ενταφιαστεί εξέχουσες προσωπικότητες του έθνους – στη Γαλλία. Κρατώντας ένα τριαντάφυλλο χαιρετάει το πλήθος που τον αποθεώνει και εδώ ο Νίκος Κάπλαντζης ανιχνεύει ένα σημαντικό τελετουργικό που αποτυπώνει η ιστορική φωτογραφία. Ο γάλλος πρόεδρος θέλει να αφιερώσει τη νίκη στους προγόνους του, με εμφανή διάθεση να αποτελέσει και εκείνος τμήμα της σύγχρονης Ιστορίας. Δεν είναι τυχαίο πως ο Μιτεράν φτάνει στον χώρο υπό τους ήχους της Ενάτης Συμφωνίας του Μπετόβεν, εισχωρεί στην ιστορική κρύπτη, αποδίδει τιμές την ίδια στιγμή που όλως τυχαίως όλη η τελετουργία αναμεταδίδεται από την τηλεόραση. Ο συγγραφέας θέτει ακόμη μία πτυχή της πανηγυρικής τελετουργίας: η είσοδος του Μιτεράν στην κρύπτη συμβολίζει την ένωση με τους αθάνατους ηγέτες που έχουν ταφεί εντός της, το φυσικό σώμα του γάλλου προέδρου μετασχηματίζεται σε ιερό, η θρησκευτική διάσταση είναι διακριτή και όχι τυχαία από έναν πολιτικό ηγέτη που σχεδόν πάντοτε στη διαδρομή του συνέδεε την πολιτική ιδιότητα με περιοχές που είχαν ιστορικό φορτίο και έτσι πετύχαινε τη σύνδεση του παρόντος με τη μακρά διάρκεια.

Το υπουργικό συμβούλιο στο Προεδρικό Μέγαρο

Η φωτογραφία είναι από τον Τύπο, 11 Απριλίου 2000. Η συλλογική φωτογραφία του υπουργικού συμβουλίου στα σκαλιά του Προεδρικού Μεγάρου (με Πρόεδρο της Δημοκρατίας τότε τον Κωστή Στεφανόπουλο) απεικονίζει ηγετικές μορφές της πολιτειακής και θρησκευτικής εξουσίας. Η διάταξη των προσώπων, ο τρόπος, η σύνθεση βέβαια συμβολίζουν πολύ περισσότερα πράγματα. Για την ακρίβεια, ο Νίκος Κάπλαντζης θεωρεί πως με τη συγκεκριμένη φωτογραφία συγκροτείται ένας μετά-λόγος για την αναπαράσταση της πραγματικότητας, γίνεται μια έγκληση των υποκειμένων ώστε να ενταχθούν στο παραδοσιακό – ηγεμονικό σύστημα οργάνωσης των σχέσεων εξουσίας. Αναλυτικά, ο σεβασμός των καθιερωμένων εξουσιών αποτυπώνεται εδώ. Η πυραμιδική μάλιστα μορφή με την οποία είναι διαρθρωμένο το σύνολο δεν είναι τυχαία. Αυτή η συμβολική φωτογραφία, εντελώς θεσμική και ιεραρχική θα λέγαμε, αναπαράγει την ιεραρχική δομή της ελληνικής κοινωνίας. Οι βουλευτές εδώ είναι ο ένας πόλος εξουσίας και απέναντί τους οι κεφαλές του κράτους έχοντας στο κέντρο τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας διατηρούν, όπως παρατηρεί ο συγγραφέας, σημειολογικά ίσες αποστάσεις: η Εκκλησία, η εκτελεστική εξουσία και ο αρχηγός του κράτους. Μια φωτογραφία συμβολική που εμπεριέχει την εθνική ομοψυχία, τη θεσμική σταθερότητα, τη συνεκτικότητα και τη διάκριση των εξουσιών θα προσθέταμε.

Το πολλαπλό είδωλο του Σίλβιο

Η συγκρότηση της δημόσιας εικόνας του Σίλβιο Μπερλουσκόνι ταυτίζεται με τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της «κουλτούρας της διασημότητας» και της μεταμοντέρνας πολιτικής επικοινωνίας. Πολλά χρόνια πριν από την αποκάλυψη των κολασμένων πάρτι και την αποδόμησή του, ο ιταλός πρόεδρος καταφέρνει και μέσα από τη διαμόρφωση της δημόσιας εικόνας του να αποτελέσει τη μετάβαση από τη μοντέρνα στη μεταμοντέρνα πολιτική επικοινωνία. Για την ακρίβεια, από το 1994 έως το 2005 ο Μπερλουσκόνι προσάρμοσε το προφίλ του μέσω της φωτογραφίας ανάλογα με την εποχή και τα κάθε φορά επίδικά της. Ετσι, από τις πρώτες φωτογραφίες που αποτυπώνουν αισιοδοξία και αποθέωση, μετέβη στις φωτογραφίες κύρους και στο αυτοκρατορικό στυλ της τελευταίας περιόδου. Μάλιστα, στις βουλευτικές εκλογές του 1996 κυριαρχεί η σοβαροφανής φωτογράφιση. Καθισμένος στο γραφείο του ο Σίλβιο κρατάει μια πένα, με ελεγχόμενη τη στάση του σώματος και ένα ελαφρό μειδίαμα, και εκπέμπει κύρος, σοβαρότητα. Δηλωτική του ηγέτη που ασκεί την εξουσία και όχι πλέον αυτού που τη διεκδικεί.

Ο Μεταξάς ως πατρική φιγούρα

Η φωτογραφία όπου ο δικτάτορας Ιωάννης Μεταξάς μπαίνει στο ίδιο κάδρο με παιδιά στέλνει σαφές μήνυμα και αποτυπώνει μια εποχή, την εποχή του μεταξικού ρεαλισμού. Εδώ ο επικεφαλής της 4ης Αυγούστου παίρνει τη μορφή συμβόλου πατρικού, γίνεται ο παππούς και μετωνυμικά ο πατέρας του έθνους. Στα χρόνια εξάλλου της μεταξικής δικτατορίας η φωτογραφία χρησιμοποιήθηκε για να κατασκευαστεί η εικόνα του ηγέτη και να εδραιωθεί, όπως επισημαίνει στο βιβλίο-μελέτη του ο Νίκος Κάπλαντζης, μια θετική εικόνα για το τότε καθεστώς. Και επειδή ακριβώς η διάθεση να αποτυπωθεί το κύρος και η πυγμή του Μεταξά προσέκρουε στο γεγονός πως αντίθετα από τον Μουσολίνι ή τον Χίτλερ ο ηγέτης της 4ης Αυγούστου δεν είχε την ανάλογη σωματική δομή, κυριάρχησε μια διαφορετική (προπαγανδιστική) εικόνα. Εφευρέθηκε έτσι η εικόνα ενός προσιτού άνδρα, ενός απλού ηγέτη, ενός ταπεινού υπηρέτη του έθνους, ενός συνηθισμένου πατέρα και παππού που φωτογραφίζεται και με τα παιδιά του ή με τα εγγόνια του, ένας πολιτικός με ηθικές αξίες και όχι ένας πληθωρικός δημαγωγός.

Ο καθηγητής Αλογοσκούφης

Τον Μάρτιο του 2007 ο τότε υπουργός Οικονομίας και Οικονομικών Γιώργος Αλογοσκούφης φωτογραφίζεται με φόντο την Εθνική Βιβλιοθήκη. Εδώ, όπως συμπεραίνει ο συγγραφέας Νίκος Κάπλαντζης, υπάρχει εμφανής προσπάθεια να συσχετιστούν η δύναμη και η κατοχή της γνώσης με τη δύναμη της πολιτικής εξουσίας ή, αλλιώς, να προβληθεί η κατοχή του συμβολικού κεφαλαίου ως προϋπόθεση του πολιτικού. Εχει ενδιαφέρον για τον προσεκτικό παρατηρητή να λάβει υπόψη στο κάδρο τούς δύο κάθετους κίονες κλασικού στυλ στο βάθος, σύμβολα διαχρονικού κύρους και ορθού λόγου.

Το νεύμα του Ανδρέα

Ο Ανδρέας Παπανδρέου το 1989 κατεβαίνει από το αεροπλάνο στο Ελληνικό μετά την εγχείρηση στο Χέρφιλντ. Με ένα θρυλικό νεύμα και μέσα σε καταιγισμό από φλας, η πρώην αεροσυνοδός και τότε σύντροφος του πρωθυπουργού Δήμητρα Λιάνη δεν κάνει απλώς ένα βήμα πλάι του στη σκάλα του αεροπλάνου. Κάνει κάτι περισσότερο. Από τη σφαίρα των σκανδαλιστικών υπονοούμενων περνάει – με επιλογή του Ανδρέα και με την αποφασιστικότητα του ίδιου – στη δημόσια ζωή, ενώ τον ίδιο χρόνο παντρεύονται. Το νεύμα του χαρισματικού ηγέτη είχε ακόμη μια συμβολική σημασία. Ο Ηγέτης επιβάλλει στον κόσμο την επιλογή του. Με όλο το κόστος.