Και όμως έχουμε επιλογή!

Το αργότερο από το 2009 η ελληνική οικονομία περιήλθε σε μια οικονομική κρίση διαρκείας. Κύρια χαρακτηριστικά της η πτώση του ΑΕΠ κατά περίπου 14% μέσα σε τρία χρόνια (2009-2011), με προοπτική για περαιτέρω μεγάλη πτώση τουλάχιστον το 2012, και η δραματική αύξηση της ανεργίας που το 2012 ξεπέρασε το 20%. Οι προβλέψεις για τα επόμενα δύο-τρία χρόνια δεν είναι ενθαρρυντικές.

Η κρίση χρέους και η ύφεση, σε συνδυασμό με συχνά αντιφατικά μέτρα, είχαν πολλαπλές πολιτικές επιπτώσεις. Μία από αυτές ήταν η πολυδιάσπαση του πολιτικού χώρου. Κάπως συνοπτικά: Συρρικνώθηκε η επιρροή των δύο κομμάτων εξουσίας ΠΑΣΟΚ και ΝΔ εντός και εκτός Βουλής και ιδρύθηκαν νέα κόμματα. Σύμφωνα με τις έρευνες γνώμης, στη νέα Βουλή θα αντιπροσωπεύονται 9 κόμματα, ενώ τα δύο μεγάλα μπορεί να μην καταφέρουν να έχουν μαζί την πλειοψηφία των βουλευτών. Οι πραγματικές διαφοροποιήσεις σε ελληνική πολιτική και κοινωνία είναι πολύ περισσότερες: στις εκλογές θα συμμετάσχουν επισήμως 29 κόμματα, ενώ μερικά από εκείνα που έχουν πιθανότητες εισόδου στη νέα Βουλή αποτελούν συνασπισμούς μικρότερων ομάδων. Επίσης, πολυάριθμες ομάδες κάνουν αισθητή την παρουσία τους στα λεγόμενα social media.

Συχνά η συζήτηση στην Ελλάδα περιστράφηκε γύρω από τη δημοκρατική ποιότητα των εκλογικών συστημάτων που στόχευαν σε μονοκομματικές κυβερνήσεις. Εχει υποστηριχθεί ότι τα εκλογικά συστήματα εκτός της απλής αναλογικής διαστρεβλώνουν τη δημοκρατική διαδικασία μη επιτρέποντας την εκλογή στο Κοινοβούλιο μικρών κομμάτων. Αλλά αυτή η άποψη παρακάμπτει το ερώτημα αν η εμφάνιση πολλών μικρών κομμάτων σημαίνει, ειδικά σε συνθήκες κρίσης, υπέρβαση του πελατειακού-συντεχνιακού συστήματος (της προσοδοθηρίας εν τέλει) ή ενίσχυσή του (της).

Η πελατειακή λογική δεν είναι ξένη ούτε στα μεγάλα ούτε στα μικρά κόμματα. Ακόμη και στην κρίση που διέρχεται η χώρα η λογική αυτή αποτυπώθηκε στις τροπολογίες σε άσχετα νομοσχέδια πριν από την προκήρυξη εκλογών. Ωστόσο από τη σκοπιά της δημόσιας επιλογής μεγάλα κόμματα ή «συσσωματικές οργανώσεις», που έχουν καταφέρει να αντιπροσωπεύσουν σημαντικό τμήμα του πληθυσμού, ακριβώς για τον λόγο αυτόν τείνουν να εισάγουν μια πιο εθνική αντίληψη σε πολιτικά θέματα ή να επηρεάζονται σχετικά λιγότερο από ειδικά συμφέροντα.

Τώρα, ταυτόχρονα με τις κομματικές ανακατατάξεις (συχνά χωρίς αρχές), έχουμε το εξής παράδοξο: Ενώ διασπώνται τα κόμματα και πολλαπλασιάζονται οι πολιτικές ομαδοποιήσεις, γεννιέται ένας νέος διχασμός. Τα κόμματα εντάσσονται σήμερα σε ένα από τα δύο μεγάλα στρατόπεδα: το μνημονιακό και το περισσότερο ανομοιογενές αντιμνημονιακό. Ας πούμε ότι υποκαθιστούν τον δικομματισμό!

Ο νέος διχασμός δεν καταργεί μεν, αλλά και δεν συμπίπτει με το παλαιό σχήμα (Κεντρο)δεξιά – (Κεντρο)αριστερά. Συμπίπτει όμως με τη διάκριση ανάμεσα σε υπερασπιστές του κρατικού τομέα και σε όσους είναι πεπεισμένοι ότι αυτός ο δημόσιος τομέας με τις τωρινές δομές ισοπεδώνει ή διαστρέφει τον ιδιωτικό. Σε αντίθεση με όσα λέγουν ο κ. Τσίπρας και άλλοι, το δίλημμα των εκλογών δεν είναι «μνημόνιο ή Αριστερά» αλλά υπέρβαση του κρατισμού ή μη προσαρμογή και βαθύτερη κρίση. Την προσαρμογή φαίνεται ότι στηρίζουν πλέον τα μεγάλα (ΠΑΣΟΚ και ΝΔ) και δύο μικρά κόμματα (Δημοκρατική Συμμαχία και Δράση).

Επομένως, κατά τη γνώμη μου, έχουμε στις εκλογές μια ευκαιρία. Για πρώτη φορά η χώρα έχει ένα σχέδιο που συμπληρώνεται συνεχώς με νέες ιδέες. Περιορίζει την προσοδοθηρία και την παραδοσιακή πολιτική συναλλαγή περιλαμβάνοντας διάφορα μέτρα, αλλά κυρίως αλλαγή βασικών θεσμών. Μπορεί να χρειάζεται αλλαγές (και πολλή ενέργεια, ιδεολογικό θάρρος και δημιουργική σκέψη), αλλά ανταποκρίνεται στο γενικό συμφέρον. Εχει, επίσης, υψηλό κοινωνικό κόστος που θα μπορούσε να περιορισθεί με καινοτομικές δράσεις και καλύτερη διαχείριση των διαθέσιμων πόρων από καλύτερους πολιτικούς. Δεν φτιάξαμε εμείς το σχέδιο, και αυτό μαζί με την αυξημένη επιτήρηση από την τρόικα πληγώνει. Αλλά η κατεύθυνση είναι σωστή.

Εχουμε ανάγκη από μια βαθιά αλλαγή του κρατισμού μας, παρά τις αντιδράσεις όλων εκείνων που άμεσα ή έμμεσα υπερασπίζονται το status quo και τις χτυπητές παθολογίες του: ανομία, διαφθορά, αδιαφάνεια, αναποτελεσματικότητα και συσσώρευση χρεών που υποκρύπτουν εκτεταμένη προσοδοθηρία! Υποθέτω ότι οι πιθανότητες να εφαρμοσθεί το σχέδιο θα είναι μεγαλύτερες αν οι δυνάμεις που το υποστηρίζουν, μεγάλες και μικρές, παρά το «ποινικό μητρώο» τους, έχουν την πλειοψηφία στην επόμενη Βουλή και αν καταφέρουν να συνεργασθούν!

Η εποχή των αναβολών και άλλων τακτικών παράκαμψης των προβλημάτων έφθασε στο τέλος της.

Ο Πάνος Καζάκος είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών