Η κρυμμένη κληρονομιά της Αμερικής

Πριν από ένα τέταρτο του αιώνα, στο τρίτομο έργο του «Μνήμη της φωτιάς», γραμμένο με αφορμή τη λατινοαμερικανική πραγματικότητα, ο ουρουγουανός συγγραφέας Εντουάρντο Γκαλεάνο μάς αφηγούνταν την κρυμμένη Ιστορία του κόσμου μας σε όλη του την πολυχρωμία, σαν ένα παραμύθι όπου ιστοριογραφία, λογοτεχνία, ανθρωπολογία και μυθολογία συντήκονται παραδειγματικά. Ηταν η οικουμενική Ιστορία που είχε τεθεί σε παρένθεση από την επίσημη καταγραφή των γεγονότων, δηλαδή από την εκδοχή των νικητών.

Ο Γκαλεάνο πιστεύει ότι κάθε μικρή ιστορία που μας προσφέρει, αναφέροντας τη χρονολογία και τον τόπο, ανήκει σε μια κοινή κληρονομιά, ανεξάρτητη από χωροχρονικούς περιορισμούς. Είναι πάνω απ’ όλα ουμανιστής. Επομένως επιχειρεί να συμβάλει στη νοηματοδότηση ενός κατακερματισμένου κόσμου επαναποδίδοντας το νόημά της στη γεωγραφία. Ο κόσμος είναι ένας, μας λέει, και μόνο στην ολότητά του οφείλουμε να τον συλλάβουμε. Αυτό είναι βέβαια εμφανές σε όλο του το έργο αλλά στον τρίτο τόμο από τη «Μνήμη της φωτιάς» το μήνυμά του γίνεται σαφέστερο. Ισως επειδή η Αμερική τού είναι περισσότερο οικεία, ίσως επειδή το υλικό του είναι συνεκτικότερο, το βιβλίο διαθέτει πρωτογενή δύναμη χωρίς να εγείρει ερωτήματα ως προς το κεντρικό του μήνυμα. Ο Σαπάτα και η Φρίντα Κάλο, ο Τόμας Εντισον και ο Χένρι Φορντ, ο Τσάρλι Τσάπλιν και ο Μπάστερ Κίτον, ο Ροκφέλερ και ο Ντάλες, ο Κάστρο και ο Αλιέντε, ο Περόν και ο Ρίγκαν, ο Μάρκες και ο Κορτάσαρ, ο Φόκνερ και ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, ο Πελέ και ο Κάσιους Κλέι, αλλά και λιγότερο γνωστά πρόσωπα ανασυρμένα μέσα από τη λαϊκή παράδοση της αμερικανικής ηπείρου, ζωντανεύουν μέσω μικρών σχολιασμένων ιστοριών που τους δίνουν σάρκα και οστά ανάγοντάς τα σε Παράδειγμα. Μύθος και ιστορία γίνονται έτσι ένα, με γλώσσα απλή και εύληπτη αλλά και με καλή τεκμηρίωση, όπου οι πηγές του κάθε αφηγήματος παρατίθενται στο τέλος του βιβλίου. Τα παρακάτω παραδείγματα είναι χαρακτηριστικά.

«1913, Τσιουάουα, Μεξικό

Τα κοκόρια λαλούν ό,τι ώρα θέλουν. Εδώ στον Βορρά του Μεξικού η γη έχει ξεσηκωθεί και φλέγεται… Κοπάδια από κοράκια συνοδεύουν τους οπλισμένους αγρότες καθώς διασχίζουν βουνά και λαγκάδια. Αν η ζωή δεν αξίζει τίποτα, πόσο αξίζει ο θάνατος; “Ερχεται ο Πάντσο Βίγια”, ξεφωνίζουν όλο χαρά οι αγρότες. “Ερχεται ο Πάντσο Βίγια”, σταυροκοπιούνται τα αφεντικά».

«1927, Σικάγο, ΗΠΑ

Ο Λούις Αρμστρονγκ μεγάλωσε με αποφάγια και μουσική, μέχρι που κατάφερε να φύγει από τη Νέα Ορλεάνη και να πάει στο Σικάγο, έχοντας μοναδική αποσκευή μια τρομπέτα. Εχουν περάσει μερικά χρόνια και τώρα είναι χοντρός, γιατί τρώει από εκδίκηση… Είναι ο βασιλιάς της τζαζ, κανείς δεν το αμφισβητεί».

«1933, Τσάκο, Παραγουάη

Η Βολιβία και η Παραγουάη βρίσκονται σε πόλεμο. Οι δυο φτωχότερες χώρες της Νότιας Αμερικής που δεν βρέχονται από θάλασσα, αλληλοσπαράζονται για ένα κομματάκι στον χάρτη. Κρυμμένες στις πτυχές της σημαίας τους η Standard Oil και η Royal Dutch Shell που διεκδικούν το πετρέλαιο της επαρχίας του Τσάκο… Παραγουανοί και Βολιβιανοί είναι αναγκασμένοι να αλληλομισούνται για μια γη που δεν αγαπούν. Το Τσάκο είναι μια γκρίζα έρημος, γεμάτη αγκάθια και φίδια. Ολοι διψούν σ’ εκείνο το μέρος του κόσμου. Ενας βολιβιανός στρατιώτης που βαδίζει προς τον θάνατο, δεν θα μιλήσει για τη δόξα ούτε για την πατρίδα, μόνο θα πει ασθμαίνοντας, ανάθεμα την ώρα που γεννήθηκα άντρας».

«1945, Πρίνστον, ΗΠΑ

Ο Αλμπερτ Αϊνστάιν νιώθει σαν να πάτησε ο ίδιος το κουμπί. Δεν έφτιαξε την ατομική βόμβα, όμως η ατομική βόμβα δεν θα είχε φτιαχτεί χωρίς τις ανακαλύψεις του. Τώρα θα ήθελε να είναι κάποιος άλλος… Ο Αϊνστάιν πίστευε πως η επιστήμη είναι ένας τρόπος να φανερωθεί η ομορφιά του Σύμπαντος. Ο πιο διάσημος σοφός έχει τα πιο θλιμμένα μάτια της ανθρώπινης ιστορίας».

«1972, Σαντιάγο, Χιλή

Ενα εκατομμύριο άτομα έχουν ξεχυθεί στους δρόμους για να υποστηρίξουν τον Σαλβαδόρ Αλιέντε εναντίον των θνησιμαίων της αστικής τάξης που παριστάνουν τους πατριώτες. Ενας λαός σε αναβρασμό αποτινάζει τον ζυγό. Η Χιλή, στην προσπάθειά της να ορθοποδήσει, επανακτά τον χαλκό, τον σίδηρο, το νίτρο, τις τράπεζες, το εξωτερικό εμπόριο και τα βιομηχανικά μονοπώλια. Η επόμενη εθνικοποίηση είναι τα τηλέφωνα της ΙΤΤ. Θα αποζημιωθούν σύμφωνα με τις φορολογικές τους δηλώσεις, δηλαδή ελάχιστα».

«1980, Νικαράγουα

Με το άλογο, με τα πόδια ή κωπηλατώντας, οι ομάδες κατά του αναλφαβητισμού διεισδύουν στις απόμακρες επαρχίες. Στο φως του κεριού διδάσκουν όσους δεν ξέρουν πώς να κρατούν το μολύβι ώστε να μην πιάνονται κορόιδα. Οι ομάδες μοιράζονται το λιγοστό φαγητό, γδέρνουν τα χέρια τους κόβοντας ξύλα και περνούν τις νύχτες χειροκροτώντας κουνούπια. Στη Νικαράγουα, όποιος δεν πεθαίνει από την πείνα ή τις σφαίρες, πεθαίνει από τα γέλια».

Ας σημειώσουμε τέλος ότι, αν και ο Γκαλεάνο συμπαρατάσσεται ευθέως με «Της Γης τους Κολασμένους», επιδεικνύει πνευματική τιμιότητα, αποφεύγοντας να ενοχοποιήσει για τα δεινά της Λατινικής Αμερικής αποκλειστικά τη Δύση, τον χριστιανισμό, τις ΗΠΑ ή την αποικιοκρατία και καταδεικνύοντας την έλλειψη ενότητας και την αδυναμία αντίστασης στην οικονομική, πολιτισμική, τεχνολογική ή πολιτική εισβολή. Ο Γκαλεάνο είναι ένας στρατευμένος συγγραφέας με μεγάλα αποθέματα αξιοπιστίας.