«Το Αγαλμα της Ελευθερίας έχει ευλογιά»

Ο Εντουάρντο Γκαλεάνο στο βιβλίο του για τον αμερικανικό 20ό αιώνα που μόλις κυκλοφόρησε στα ελληνικά φωτίζει περιστατικά που αν και μένουν συνήθως στο περιθώριο της Ιστορίας, ενδέχεται να συνιστούν την ουσία της. Παράλληλα, πέντε νέα βιβλία που ξεκινούν από το κέντρο της ζώσας Ιστορίας – από την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ – υποστηρίζουν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι έτοιμες να κυριαρχήσουν και πάλι στην ουσία των πολιτικοϊστορικών εξελίξεων.

Γεννημένος το 1940 στο Μοντεβιδέο, ο Εντουάρντο Γκαλεάνο ήρθε στο επίκεντρο του διεθνούς ενδιαφέροντος ήδη από τη δεκαετία του ’60. Η φήμη του παγιώθηκε με το κλασικό του πλέον βιβλίο «Οι ανοιχτές φλέβες της Λατινικής Αμερικής» που πρωτοεκδόθηκε το 1971, ενώ ανθούσαν οι νοτιοαμερικανικές χούντες, και εν μέσω κοινωνικού αναβρασμού, αντάρτικου των πόλεων, λαϊκών εξεγέρσεων, γόνιμου προβληματισμού και δημοσίευσης σημαντικών θεωρητικών έργων γύρω από τα ζητήματα της εξάρτησης, της υπανάπτυξης, της νεοαποικιοκρατίας και της οικολογικής υποβάθμισης. Ο ίδιος εξορίστηκε από τους συνταγματάρχες το 1973, για να επιστρέψει στην Ουρουγουάη μετά την επάνοδο της δημοκρατίας, το 1985. Το έργο του κινείται μεταξύ δοκιμίου και χρονικού, με γερά μπολιάσματα καλής δημοσιογραφίας και δημιουργικά δάνεια από τον χώρο των κοινωνικών επιστημών. Ο Γκαλεάνο αρνείται ότι είναι ιστορικός και πάντως τα βιβλία του δεν μπορούν να καταταγούν ούτε στην κλασική λογοτεχνία, όμως στον «Αιώνα του ανέμου», τρίτο τόμο της «Μνήμης της φωτιάς» που μόλις κυκλοφόρησε στα ελληνικά (εκδ. Πάπυρος, μτφ. Ισμήνη Κανσή), φιλοδοξεί να ανασυστήσει την κατακερματισμένη μνήμη της ηπείρου του. Μέσα από τετρακόσια πενήντα αφηγήματα-μινιατούρες που σπανίως ξεπερνούν τη σελίδα και που παρατίθενται με ελευθεριάζουσα θεματική και γεωγραφική τάξη, προσφέρει ένα είδος πολιτικού στοχασμού χρησιμοποιώντας απλή, σχεδόν λαϊκή γλώσσα, εν είδει παραμυθίας. Ο Γκαλεάνο παλινδρομεί μεταξύ μητρόπολης και περιφέρειας, πλούτου και φτώχειας, ανάπτυξης και υπανάπτυξης, Βορρά και Νότου. Στοχάζεται πάνω σε ζητήματα όπως η εκμετάλλευση, η γενοκτονία των Ινδιάνων, ο ιμπεριαλισμός, η κυριαρχία της Καθολικής Εκκλησίας, οι ιστορικές ρίζες της κοινωνικής ανισότητας, η οικονομική κυριαρχία των ΗΠΑ, οι μεγάλες και μικρές επαναστάσεις, οι χούντες, μέχρι και η οικολογική καταστροφή της λατινοαμερικανικής υποηπείρου. Το εύρος της πρώτης ύλης του είναι τεράστιο και θέτει δυσεπίλυτα ζητήματα. Ο συγγραφέας ξεπερνά τον σκόπελο επιλέγοντας προσεκτικά στιγμιότυπα, περιστατικά ή μύθους για να τα σχολιάσει υποδόρια δίνοντάς τους οικουμενική διάσταση. Χαρακτηριστική η παρακάτω ιστορία-σχόλιο:

«1981, Νέα Υόρκη, ΗΠΑ: το Αγαλμα της Ελευθερίας μοιάζει να έχει ευλογιά. Εκατόν εβδομήντα λίμνες δολοφονήθηκαν από την όξινη βροχή στην Πολιτεία της Νέας Υόρκης. Ο κόσμος είναι ένας αγώνας δρόμου. Η φύση εμπόδιο. Η θανατηφόρος ανάσα των καμινάδων άφησε χωρίς ψάρια τέσσερις χιλιάδες λίμνες στο Οντάριο του Καναδά. “Θα πρέπει να ζητήσουμε από τον Θεό να τα ξαναρχίσει όλα”, λέει ένας ψαράς».

Γράφοντας συνήθως σε ενεστώτα χρόνο, ο Γκαλεάνο ζωντανεύει λοιπόν την Ιστορία προκειμένου να την κάνει κτήμα μας με το ύφος των παλιών παραμυθάδων. Αυτή άλλωστε είναι η εμμονή του: το πώς θα μπορέσει η ετερόκλητη, πολτοποιημένη πληροφορία που μας βομβαρδίζει καθημερινά να μεταστοιχειωθεί σε κάτι διαρκές. Με άλλα λόγια, αυτό που δίνει συνοχή στο αχανές υλικό του είναι ο στόχος της ανάκτησης της ιστορικής μνήμης. Γι’ αυτό ο Γκαλεάνο βρίσκεται στα καλύτερά του όταν δεν σχολιάζει, δεν ηθικολογεί και δεν πολιτικολογεί ευθέως, αλλά καταγράφει τη συλλογική μνήμη με εσωτερική ηρεμία και αυτοσυγκράτηση. Κύριος αντίπαλός του είναι, όπως έχει επανειλημμένα δηλώσει, η συλλογική λήθη που υπηρετείται, συνειδητά ή μη, από τα στερεότυπα της επίσημης Ιστορίας.