1944, μια χρονιά γεμάτη πτώματα

Aραγε η βία των αθηναϊκών αντιστασιακών δυνάμεων είναι απαντητική στην κατοχική βία ή πρωτογενής; Ο ιστορικός Ιάσονας Χανδρινός, που πρώτος καταπιάνεται συστηματικά με το ζήτημα της ΟΠΛΑ, είναι προσεκτικός σε αυτό το ακανθώδες ερώτημα και αποφεύγει να συνταχθεί με τη δεύτερη πιθανότητα.

«Παρά τις πολυάριθμες δολοφονίες ανθρώπων που εντάσσονταν στη ρευστή κατηγορία των «αντιδραστικών», από πουθενά δεν τεκμηριώνονται σχέδια «γενικών εκκαθαρίσεων» Eλλήνων από Eλληνες ή «μαζικών σφαγών αμάχων», όπως αυτά που καταγράφηκαν στην Αργολίδα του 1944 και καθοδηγούν έκτοτε μια ολόκληρη συλλογιστική», λέει, αναφερόμενος σε ιστορικούς του «νέου ρεύματος». Και συνεχίζει: «Τα γεγονότα, όπως μας αποκαλύπτονται, συνηγορούν στο ότι η έκρηξη της βίας _ και μάλιστα στο λυκόφως της γερμανικής Κατοχής _ ήταν απότοκη ενός μαζικού εξοπλισμού κοινωνικών δυνάμεων που διατύπωναν σαφή εθνικοαπελευθερωτικά – κοινωνικά αιτήματα παρά οργανωμένο σχέδιο δράσης μιας δομικά βίαιης κομματικής ηγεσίας.

Την εποχή που η ΟΠΛΑ εγκαινιάζει τον αιματηρό της κατάλογο, τα θύματα στην Αθήνα των γερμανικών εκτελεστικών αποσπασμάτων, της καταστολής των διαδηλώσεων, των διώξεων από τους μηχανισμούς καταστολής των κυβερνήσεων συνεργατών, της Αστυνομίας, της Χωροφυλακής και της γερμανοκαθοδηγούμενης Ειδικής Ασφάλειας είχαν φτάσει τριψήφιο αριθμό.

Με άλλα λόγια, και πάντα σε ό,τι αφορά την Αθήνα, η βία των κατοχικών δυνάμεων προϋπήρξε της «κόκκινης βίας» και μάλιστα με έναν τρόπο που δεν αφήνει την παραμικρή αμφιβολία για την ασυμμετρία ισχύος ανάμεσα στα δύο στρατόπεδα (…). Κλειδί για την κατανόηση των συσχετισμών στην Αθήνα είναι η πρωταγωνιστική παρουσία των Σωμάτων Ασφαλείας. Εκεί καταγράφονται περιπτώσεις απόλυτης συνεργασίας, όπως της Ειδικής Ασφάλειας, που συνέπραττε με τα SS ακόμα και σε διώξεις Εβραίων, και του Μηχανοκίνητου Τμήματος της Αστυνομίας Πόλεων _ των λεγόμενων «Μπουραντάδων» _ με πρωταγωνιστική συμμετοχή στα μπλόκα και τις συμπλοκές στις συνοικίες της Αθήνας. Αυτά τα σώματα, από κοινού με τα Τάγματα, δεν υπήρχαν παρά για να τροφοδοτούν τις φυλακές της πρωτεύουσας, τα γερμανικά εκτελεστικά αποσπάσματα και τα στρατόπεδα του Γ’ Ράιχ με ομήρους».

Ο Ιάσονας Χανδρινός λέει, βέβαια, ότι «στην Αθήνα του 1944 ο ολοκληρωτικός πόλεμος Αριστεράς – Δεξιάς ξέσπασε στις εφιαλτικότερές του διαστάσεις, με αποτέλεσμα, στη λογική της ευθύγραμμης παρατήρησης τα Δεκεμβριανά να προκύπτουν ως φυσική εξέλιξη μιας συγκρουσιακής κατάστασης που είχε ξεφύγει από κάθε έλεγχο μήνες πριν».

Πώς όμως επέλεγε τους στόχους της η ΟΠΛΑ; O συγγραφέας εξηγεί ότι αναμφίβολα η επιλογή δεν γινόταν με ξεκάθαρα κριτήρια. «Μεγάλος αριθμός εκτελέσεων σε Αθήνα και Πειραιά αφορά ανθρώπους των οποίων το έγκλημα εξαντλούνταν σε απλές συναλλαγές, παθητική συνεργασία με τον κατακτητή». Την εσχάτη των ποινών επέφερε και ο «ερωτικός δοσιλογισμός», πράξη διπλά κολάσιμη. Τέσσερις ΕΛΑΣίτες σκότωσαν στα Ταμπούρια μια γυναίκα «ελεύθερων ηθών» αφήνοντας στο πτώμα ένα σημείωμα «πόρνη και προδότης». Ενώ «στις σκοτεινές πτυχές ανήκει και η εφαρμογή μιας άτυπης και χωρίς οίκτο «οικογενειακής ευθύνης» που ανήγαγε σε θανάσιμο αδίκημα το συγγενικό δεσμό με «εχθρούς του λαού», ικανοποιώντας μια διάθεση εκδίκησης που υπερέβαινε ηλικία ή φύλο».

Η άλλη πλευρά κάνει το πρώτο βήμα κλιμάκωσης με την ίδρυση των Ταγμάτων Ευζώνων λίγο πριν την εμφάνιση της ΟΠΛΑ. Παράλληλα αξιοποιεί την Διεύθυνση Εθνικής Ασφάλειας στην οποία δίνει διευρυμένες αρμοδιότητες. Ο Χανδρινός παρουσιάζει τη σύνθεση και τη δομή τους επισημαίνοντας ότι έφθασαν να κατατάσονται εκεί και ποινικοί εγκληματίες.

Το χρονικό σημείο του περάσματος από τον ΕΛΑΣ στην ΟΠΛΑ ο Ιάσονας Χανδρινός το τοποθετεί στο φθινόπωρο του 1943, οπότε γίνεται και το πέρασμα από το «περιφρουρητικό» στο «τιμωρητικό» καθήκον. Δημοσιεύει, μάλιστα, για πρώτη φορά, προκήρυξη της ΟΠΛΑ στα τέλη του Νοεμβρίου 1943, που βρίσκεται στα γερμανικά στρατιωτικά αρχεία. «Η ΟΠΛΑ είναι το τιμωρό χέρι του λαού που παλεύει για τη ζωή, τη λευτεριά, τη λαοκρατία», έγραφε τον Φεβρουάριο του 1944 η εφημερίδα «Διαφωτιστής».

Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, παρακολουθούμε μια κατά το δυνατόν εξαντλητική καταγραφή μαχών στις συνοικίες που ξεκινούν από την πλευρά της ΟΠΛΑ με σαμποτάζ στο αμαξοστάσιο της Καλλιθέας αλλά και με τις πρώτες πολιτικές δολοφονίες στις αρχές του 1944: ο ναύαρχος Πινότσης, αναπληρωτής γενικός διευθυντής της Εταιρείας Υδάτων, εκτελέστηκε έξω από το σπίτι του στην Πλατεία Κουμουνδούρου. Ο Νικόλαος Καλύβας, υφυπουργός Εργασίας, δολοφονήθηκε την ώρα που έμπαινε στο αυτοκίνητό του στην οδό Πλουτάρχου στο Κολωνάκι. Και ο φοιτητής Κίτσος Μαλτέζος, κυρίαρχη μορφή του μη εαμικού κινήματος στους πανεπιστημιακούς χώρους, πρώην μέλος της ΟΚΝΕ από την οποία αποχώρησε, εκτελέστηκε στη συμβολή, περίπου, Αμαλίας και Συγγρού, κοντά στο σπίτι του και αυτός. Οι φοιτητές _ ΕΠΟΝίτες και ΕΛΑΣίτες _ που συμμετείχαν στην ενέργεια βρήκαν τον θάνατο και αυτοί στην Ειδική Ασφάλεια και στο Σκοπευτήριο Καισαριανής.

Η τακτική της λεγόμενης «ατομικής τρομοκρατίας» και γενικότερα οι τιμωρητικές πρακτικές του ΕΑΜικού κινήματος είχαν κάνει την εμφάνισή τους νωρίτερα και ειδικά στην ύπαιθρο, αν και σε μεμονωμένα στην αρχή περιστατικά.

Ο ΕΛΑΣ περνούσε το μήνυμα ότι δεν θα υπήρχε οίκτος για τους συνεργάτες των κατακτητών.

Στην Αθήνα, τα πράγματα ήταν περισσότερο περίπλοκα. Ο Χανδρινός περιγράφει από την αρχή τη διαδικασία ανασύνταξης του αποσυντονισμένου Κομμουνιστικού Κόμματος, το 1941. Περνάει στην περιγραφή του κλίματος της άνοιξης του 1942, όταν ξεκινούσαν οι μεγάλες απεργίες, μαζί με την απονομιμοποίηση των ελληνικών κατοχικών Αρχών. Η κλιμάκωση της κοινωνικής δυσαρέσκειας έβγαλε τον κόσμο στους δρόμους, παρά την απειλή της θανατικής ποινής, και πύκνωσε τις τάξεις του ΕΑΜ. Τα πραγματικά πυρά από έλληνες αστυνομικούς και ιταλούς καραμπινιέρους κατά των διαδηλωτών έφεραν νεκρούς αλλά ο κόσμος αντί να κάνει πίσω έβγαινε στους δρόμους με περισσότερο σθένος. Τον Φεβρουάριο του 1943 διαδήλωσαν 100.000 άνθρωποι στην Αθήνα.

Η κυβέρνηση Ράλλη έβαλε μπροστά, λίγους μήνες μετά, την ίδρυση τεσσάρων Ταγμάτων Ευζώνων – των περίφημων «γερμανοτσολιάδων» – που αναλάμβαναν και «την προστασία του κοινωνικού καθεστώτος». Την ίδια περίπου περίοδο, το αθηναϊκό αντάρτικο γνώριζε μεγάλη επιχειρησιακή αναβάθμιση.

Η ΟΠΛΑ με άλλα λόγια δεν γεννήθηκε από το πουθενά. Το ΚΚΕ είχε καταπιαστεί από την αρχή – πολύ πριν τη δημιουργία της – με τη συγκρότηση στρατιωτικής οργάνωσης. Την υψηλή εποπτεία είχε ο ίδιος ο Γιώργος Σιάντος, Γραμματέας του κόμματος. Η απόφαση για το αντάρτικο πήρε επίσημη μορφή σε μυστική συνεδρίαση σε ένα μικρό σπίτι στον Κοπανά, πίσω από τη βίλα της Ισιδώρας Ντάνκαν, τον Δεκέμβριο του 1941. Κάπως έτσι ξεκίνησε η συγκρότηση του ΕΛΑΣ Αθήνας – Πειραιά, του οποίου η δομή περιγράφεται αναλυτικά στο βιβλίο του Χανδρινού. Πρώτος υπεύθυνος από πλευράς κόμματος ήταν ο Σπύρος Κωτσάκης.

Ακολούθησε η ανασυγκρότηση του ΕΛΑΣ κατά συνοικίες. Οταν οι συγκρούσεις κλιμακώθηκαν, απομακρυσμένες περιοχές όπως η Νέα Ελβετία στον Βύρωνα, γειτονιές της Καισαριανής και του Περιστερίου, του Χαροκόπου στην Καλλιθέα, οι Τζιτζιφιές αλλά και του Γκύζη γίνονταν παγίδες θανάτου για μεμονωμένους χωροφύλακες ή άνδρες των Ταγμάτων Ασφαλείας. Από την άλλη, το Θησείο και τα Πετράλωνα (φυσική έδρα των Χιτών), ο Κολωνός, το Μεταξουργείο, τα Πατήσια, ο Αγιος Ιωάννης Ρέντη ήταν εχθρικά εδάφη για το ΕΑΜ.

Ο αριθμός των εκτελέσεων της ΟΠΛΑ είναι δύσκολα προσδιορίσιμος. Αστυνομικοί κύκλοι τις προσδιόρισαν σε 650. Στα βιβλία των Ληξιαρχείων Αθήνας και Πειραιά καταγράφονται πάνω από 2.000 περιπτώσεις βίαιων θανάτων που οφείλονται σε «μη φυσιολογικά» πολεμικά αίτια, την επίμαχη περίοδο. Τελικός απολογισμός, βέβαια, δεν θα υπάρξει ποτέ.

Οσο για τον Θεόδωρο Ξηροτάγαρο της ΟΠΛΑ Κοκκινιάς, λέει σήμερα: «Εγώ πάντοτε, όταν θα με δεις, όπου και να ‘μαι, έχω τοίχο από πίσω. Αλλιώς δεν κάθομαι. Για να ελέγχω… Από τότε το ‘χω συνήθειο!».