[Τρίτη άποψη] Παραλείψεις και λάθη

Καθώς πλησιάζουν οι εκλογές επιβάλλεται να συζητήσουμε μερικές αντιλήψεις για την κρίση (και τις αιτίες της) για να τελειώνουμε με διάφορους μύθους που εμφανίζονται με ψευδοεπιστημονικό περίβλημα.

Παρακάμπτοντας δύσβατα θέματα, όπως αυτά που σχετίζονται με θεσμούς ή θεμελιώδεις αξίες της «ελίτ» και του έθνους, θα επικεντρωθώ σε μιαν αντίληψη που διαπερνά την αντιμνημονιακή επιχειρηματολογία: Σύμφωνα με αυτήν, η κρίση οφείλεται στη λιτότητα που επέβαλε η τρόικα στην Ελλάδα. Την πρόβαλε πρόσφατα η κ. Κατσέλη όταν υποστήριξε ότι καταλήξαμε στο πρώτο Μνημόνιο γιατί… δεν εφαρμόστηκε επεκτατική δημοσιονομική και εισοδηματική πολιτική (κεϊνσιανού τύπου) για να αναθερμανθεί η οικονομία.

Το επιχείρημα συνυφαίνεται δυσδιάκριτα με άλλες ιδέες για επιστροφή στη δραχμή για να απαλλαγούμε από τους περιορισμούς του Μνημονίου, του πρόσφατου Δημοσιονομικού Συμφώνου κ.λπ. Αυτό βέβαια θα συνεπαγόταν επιστροφή στο παρελθόν – στο ιδιότυπο Μαχαγκόνι της Μεταπολίτευσης.

Τι παραβλέπουν όσοι σήμερα αναπαράγουν δημόσια αυτή την αντίληψη; Οχι λίγα.

Παραβλέπουν, κατ’ αρχάς, την ιστορική εμπειρία. Υπενθυμίζω ότι το 2009 η κυβέρνηση του Κώστα Καραμανλή εφάρμοσε επεκτατική πολιτική αυξάνοντας τις δαπάνες και αφήνοντας τα φορολογικά έσοδα να μειωθούν. Μπορεί μάλιστα να υποστηριχθεί ότι η κυβέρνηση της ΝΔ υπεραντέδρασε λόγω της προοπτικής εκλογών που μετέτρεψε εξαρχής το 2009 σε προεκλογικό έτος.

Η συνολική εικόνα χανόταν βέβαια στον ορυμαγδό της κομματικής αντιπαλότητας και στην ένταση της διεκδικητικής παλίρροιας. Η αξιωματική αντιπολίτευση τότε κατήγγειλε την πολιτική εκείνη και κάθε συγκεκριμένο μέτρο για πρόσθετες επιχορηγήσεις αγροτών, προσλήψεις κ.λπ. ως ανάλγητο νεοφιλελευθερισμό! Οι έννοιες είχαν υποστεί αλλοίωση τύπου Οργουελ. Εκτός τούτου, πού οδήγησε η πολιτική εκείνη και η απόπειρα να συνεχισθεί μετά τις εκλογές του 2009; Την άνοιξη του 2010 η Ελλάδα βρέθηκε απλώς στα πρόθυρα μιας χαοτικής χρεοκοπίας.

Πέρα από την ιστορική εμπειρία, όσοι αναζητούν καταφύγιο στον (παρεξηγημένο πάντως) Κέινς και επικαλούνται τον Κρούγκμαν και τον Στίγκλιτς (αγνοώντας τις υποσημειώσεις τους) παραβλέπουν τα διαρθρωτικά προβλήματα της ελληνικής οικονομίας και επομένως γίνονται μέρος της μεγάλης συμμαχίας για την προάσπιση του status quo. Γενικότερα, δεύτερον, παραβλέπουν τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες μπορεί να ασκηθεί χωρίς παρατράγουδα (κεϊνσιανή) πολιτική αύξησης των δαπανών κ.λπ.

Μια προϋπόθεση είναι ότι πρέπει να υπάρχει γερή παραγωγική βάση, που αργεί λόγω υποτονικής ζήτησης αλλά είναι σε θέση να παράγει περισσότερα και μάλιστα ανταγωνιστικά. Αυτή μπορεί όντως να χρειάζεται τόνωση μέσω της ζήτησης (stimulus) για να πάρει μπροστά. Αυτό συνέβαινε στις ΗΠΑ τις δεκαετίες του ’30 και του ’50! Αλλά στη σημερινή Ελλάδα πρόβλημα είναι η ίδια η παραγωγική της βάση. Ειρήσθω εν παρόδω ότι για τον ίδιο λόγο απέτυχε το σοσιαλιστικό πείραμα του Μιτεράν και η επεκτατική πολιτική (συν κρατικοποιήσεις, συν τα γνωστά) στην Ελλάδα της δεκαετίας του ’80. Η πλευρά της παραγωγής ή προσφοράς έχει σήμερα μεγαλύτερη σημασία γιατί οι οικονομίες είναι ανοιχτές. Αρα μια τόνωση της ζήτησης στην καλύτερη περίπτωση θα έδινε πρόσκαιρη ανάσα σε εύθραυστες εσωτερικές παραγωγικές δομές.

Η Ελλάδα βρίσκεται σε ιδιαίτερα δυσμενή κατάσταση, έχοντας μετά την ένταξη στην ευρωζώνη ένα τριπλό πρόβλημα – δημοσιονομικά και εξωτερικά ελλείμματα και χαμηλή ανταγωνιστικότητα. Υπό τις συνθήκες αυτές η επεκτατική πολιτική μπορεί να έφερνε ψήφους, αλλά θα επέσπευδε την άτακτη και χαοτική χρεοκοπία. Ας προσθέσουμε ότι αναπτυξιακή πολιτική δεν γίνεται με τη διοχέτευση εική και ως έτυχεν «ζεστού χρήματος» στην αγορά. «Εντελώς στοιχειώδες», θα έλεγε ο Σέρλοκ Χολμς.

Βέβαια, η τωρινή πολιτική έχει ένα σοβαρό μειονέκτημα που οι πολιτικοί μας υποτιμούν συστηματικά. Το πρώτο σκέλος της, η λιτότητα με τις περικοπές δαπανών, μειώσεις μισθών και αυξήσεις φόρων, εντείνει όντως την ύφεση και διογκώνει την ανεργία. Το δεύτερο σκέλος, οι μεταρρυθμίσεις, θα αποδώσει μεσο- ή μακροπρόθεσμα. Τι γίνεται όμως τώρα; O διοικητής της Τραπέζης της Ελλάδος Γ. Προβόπουλος έχει δίκιο: Πρέπει να αναζητηθούν λύσεις σε ένα μείγμα πρωτοβουλιών και δράσεων άμεσης απόδοσης: ταχύτερη αξιοποίηση πόρων της ΕΕ με την τολμηρή αλλαγή των καθιερωμένων τρόπων λειτουργίας της δημόσιας διοίκησης, δημιουργία νέων μέσων χρηματοδότησης έργων, αξιοποίηση της τεχνικής βοήθειας, απεμπλοκή επενδυτικών σχεδίων σε ενέργεια, ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ανακύκλωση, τουρισμός και συμμετοχή σε ένα ευρωπαϊκό πρόγραμμα επενδύσεων (νέο «σχέδιο Μάρσαλ»). Ορισμένα βήματα γίνονται ήδη, έστω υπό πίεση. Αλλά δεν αρκούν ή γίνονται αργά ή νοθεύονται καθ’ οδόν.

Ο Πάνος Καζάκος είναι επίτιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών