Το πιάνο που αγανάκτησε

Συνθέτης της «Φανταστικής Συμφωνίας» (1830), ενός από τα αντιπροσωπευτικότερα έργα του ευρωπαϊκού ρομαντισμού, ο Γάλλος Εκτόρ Μπερλιόζ για να ανταποκριθεί στις υψηλές οικονομικές απαιτήσεις των έργων του αναγκάστηκε να επιδοθεί (και) στη μουσική κριτική.

Αν και απογοητευμένος στην αρχή από αυτήν την τροπή της καριέρας του – «Η μοίρα το θέλησε. Γίνομαι κριτικός» έγραφε στα «Απομνημονεύματά» του – ο συνθέτης κατέληξε να ασχοληθεί με την κριτική για περισσότερο από σαράντα χρόνια. Διαπιστώνοντας όμως στην πορεία πως δια μέσου των κειμένων του θα μπορούσε να εκφράσει τις προσωπικές του, αντίθετες με τις επικρατούσες, απόψεις για τη μουσική σε ένα ευρύτερο κοινό, ο Μπερλιόζ επέλεξε τα καλύτερα από τα γραπτά του και τα εξέδωσε σε συλλογές. Η πρώτη από αυτές υπήρξε η παρούσα και άκρως ευρηματική «Οι βραδιές της ορχήστρας».

Ευρηματική γιατί αντί για κριτική θα μπορούσε να γίνει λόγος για μια πρωτότυπη μυθιστορία: ο εξ ανάγκης κριτικός ανήκει σε μια φανταστική ορχήστρα όπερας τα μέλη της οποίας, προσπαθώντας να διασκεδάσουν την πλήξη τους και να ξεπεράσουν την ασημαντότητα των έργων που εκτελούν, «έχουν τη συνήθεια να επιδίδονται στην ανάγνωση ή ακόμη και σε συζητήσεις λίγο – πολύ φιλολογικές και μουσικές». Κάποιοι διαβάζουν Μπαλζάκ, κάποιοι Ντίκενς, κάποιοι λιγότεροι μελετούν τον Χούμπολτ και κάποιοι ελάχιστοι μαθαίνουν αγγλικά! Ο Μπερλιόζ που συμμετέχει σε αυτές τις βραδιές της ορχήστρας, είτε ως συγγραφέας είτε ως το πρώτο βιολί είτε ως πρωταγωνιστής των αφηγήσεων, κριτικάρει την εμπορευματοποίηση της όπερας και τον εκφυλισμό της αισθητικής του κοινού και παράλληλα παρουσιάζει τη δικιά του αντίληψη περί μουσικής.

Ετσι, την έβδομη βραδιά, ο Μπερλιόζ βρίσκει τον χρόνο – «η όπερα έχει τέσσερις πράξεις, είμαστε δικοί σας μέχρι τις έντεκα» δηλώνουν οι μουσικοί της ορχήστρας – να (μας) μιλήσει για τους «Ρωμαίους» της παρισινής λυρικής σκηνής που δεν είναι άλλοι από τους επαγγελματίες χειροκροτητές, τους «εργολάβους της επιτυχίας και του ενθουσιασμού», ικανούς με ένα επιδέξιο χτύπημα των χεριών τους να καθορίσουν την τύχη ενός έργου.

Τη δέκατη όγδοη βραδιά – και αναφορικά με την αναπαραγωγιμότητα της τέχνης – πληροφορούμαστε την αγανάκτηση ενός πιάνου το οποίο, ύστερα από τριάντα φορές που παίχτηκε πάνω στα πλήκτρα του το κοντσέρτο σε Σολ ελάσσονα του Μέντελσον, συνέχισε να παίζει το έργο μόνο του, ώσπου οι παρευρισκόμενοι αναγκάστηκαν να το καταστρέψουν ολοσχερώς. Την εικοστή πέμπτη βραδιά ο Μπερλιόζ κάνει ένα άλμα στο μέλλον και, φτάνοντας στο 2344, προσγειώνεται στη πόλη της Ευφωνίας.

Εκεί οι άνθρωποι ζουν και πεθαίνουν για τη μουσική, ενώ μεταξύ των παράξενων θεσμών που εφαρμόζονται σε αυτήν την ουτοπική πολιτεία ξεχωρίζει εκείνος των «συναυλιών κακής μουσικής»: μερικές φορές τον χρόνο οι Ευφωνοί πηγαίνουν να ακούσουν τα «τερατουργήματα» που θαυμάζονταν για αιώνες στην Ευρώπη ώστε να αντιληφθούν ποια ελαττώματα πρέπει επιμελώς να αποφευχθούν.

Η ικανότητα του να εκτιμά κανείς την ειλικρίνεια έκφρασης, είτε στο έργο του συνθέτη είτε στην εκτέλεση των ερμηνευτών, τοποθετείται από τους Ευφωνούς πάνω από οποιαδήποτε άλλη, ενώ όποιος δεν την έχει ή του αρέσει η ακρόαση έργων δίχως ειλικρίνεια είτε εκδιώκεται από την πόλη είτε περιορίζεται στο να κάνει μια κατώτερη εργασία όπως η κατασκευή εντέρινων χορδών.