Νέος συναξαριστής

Υπήρξε μια διαδεδομένη λογοτεχνική μόδα και όχι μόνο, αφού έχουμε δείγματα και στα εικαστικά και στη μουσική και στην αρχιτεκτονική αλλά και στον χορό, αλλά στη λογοτεχνία δημιούργησε σχολή και παράδοση που ξεκίνησε από την Ευρώπη, Δυτική και Ανατολική. Είναι η «αισθητική» μόδα των πριμιτίφ και των ασπούδαχτων. Σε μας εδώ έως τα μέσα του εικοστού αιώνα οι ασπούδαχτοι και αυτοδίδαχτοι ηθοποιοί, πολύ μεγάλοι όμως, ήταν ο κανόνας. Από την Παρασκευοπούλου και τη Βερώνη, τον Παντόπουλο έως την Κοτοπούλη, την Κυβέλη, τον Βεάκη, τον Νέζερ κ.ά.

Στη γενιά του ’30 άνθησε το είδος κυρίως με την «ανακάλυψη» του Θεόφιλου, του Καραγκιόζη, και βέβαια του Μακρυγιάννη. Είχε όμως προηγηθεί μια «μίμηση» του λαϊκού αφηγηματικού ύφους ήδη από τον Σολωμό στη «Γυναίκα της Ζάκυθος», την «Ιστορία ενός στρατιώτη» του Στρατή Δούκα και τον «Πέδρο Καζάς» του Κόντογλου. Πίσω από αυτές τις μιμήσεις λαϊκού ύφους αφήγησης βρίσκονται τα συναξάρια των αγίων, ο Παπουλάκος, η Ελληνική Νομαρχία και ο λαϊκότατος Αγαθάγγελος.

Δεν ήταν λοιπόν χωρίς προδρόμους ο Θανάσης Βαλτινός όταν το 1964 παρουσίασε μεταγραφή και οικείωση του λαϊκού αφηγηματικού απομνημονεύματος του Κορδοπάτη. Δεν γνωρίζουμε το πρωτότυπο για να διαπιστώσουμε τις επεμβάσεις και τις αλλοιώσεις, τις διαγραφές ή τις προσθήκες του σημαντικού έλληνα λογοτέχνη. Και στο κάτω κάτω δεν μας αφορά.Ο Βαλτινός κατέθεσε στο ταμείο της ελληνικής μνήμης, γλώσσας και νοοτροπίας ένα μείζον έργο με το «Συναξάρι του Κορδοπάτη». Ξανάγραψε με άλλους ιστορικούς όρους και την ομηρική «Οδύσσεια» και τον «Οδυσσέα» του Τζόις. Δεν κάνω συγκρίσεις, μιλάω για συνταγές. Ο ήρωας του «Συναξαριού», ταξιδιώτης μέσα στον χρόνο και στις θάλασσες είναι, και τις συμπληγάδες, την Κίρκη, τους Κύκλωπες, τους Λαιστρυγόνες, τους Λωτοφάγους πέρασε, όπως ο νεότερος ήρωας του Τζόις και ο ακόμη νεότερος του Καζαντζάκη.

Ο Βαλτινός μάς κληροδότησε ένα κείμενο που σε προκαλεί να το διαβάσεις φωναχτά και να το μεταποιήσεις σε προφορικό ρυθμό. Δεν είναι ένα λογοτέχνημα γραφής, αλλά λογοτεχνία λαλιάς. Πρέπει να καταφύγεις, αν θες να το αποδώσεις, στα μοναστήρια τις νύχτες με την καταιγίδα, στις φυλακές, στα νυχτέρια όταν μαζεύεται το βαμβάκι, ο καπνός, τα σταφύλια και οι ελιές, όπου κάτω από τ’ αστέρια οι άνθρωποι ανακαλούν τη γλωσσική τους μνήμη και αφηγούνται ακολουθώντας τον βιολογικό ρυθμό, τους σφυγμούς της καρδιάς, της ανάσας.

Τέτοιο το κείμενο του Βαλτινού και για να το αποδώσει ένας ηθοποιός πρέπει να έχει καταγωγική μνήμη. Ο Αντώνης Αντωνίου είναι ένας ηθοποιός που έως σήμερα ευδοκίμησε σε ευρύ φάσμα ερμηνευτικών κωδίκων. Οταν όμως στο θέατρο, στο σινεμά ή στην τηλεόραση υποδύθηκε λαϊκούς χαρακτήρες ή τύπους, όταν χόρεψε (θυμηθείτε την «Παραγγελιά»), όταν χρειάστηκε να αφηγηθεί με γνώμονα τη λαϊκή ρυθμοποιία, αναδείχτηκε ο πρώτος ή μεταξύ των πρώτων του είδους. Για μένα βρίσκεται στον ίδιο «οίκο» με τον Κατράκη των Αναγνωσμάτων του «Αξιον εστί» των Ελύτη – Θεοδωράκη και τον Καλαβρούζο των αποσπασμάτων του «Μακρυγιάννη».

Σκηνοθέτησε με τη συνδρομή της Νατάσας Ασίκη το κείμενο του Βαλτινού και το απέδωσε με το ήθος ενός αυθεντικού λαϊκού ανθρώπου, αγράμματου αλλά χαρισματικού αφηγητή, όπως είναι όλοι οι αυθεντικά λαϊκοί. Τι ρυθμός, τι σημαίνουσες παύσεις, πόσος καημός στο συναίσθημα, πόσο πυρέσσουσα μνήμη και πόση εγκαρτέρηση. Καμία προπέτεια, καμία έπαρση, πουθενά μελόδραμα, πουθενά εντυπωσιασμός. Ρηματικός λόγος, αστόλιστος, λιτός και ρέων. Ο Βαλτινός βρήκε τον αυθεντικό του διερμηνέα.

Αν υπήρχε ουσιαστική εκπαιδευτική φιλοσοφία στον τόπο μας, η παράσταση και το έργο και η ερμηνεία θα έπρεπε αυτή τη στιγμή να είναι πρυτανεύουσα επιταγή για τα σχολεία του κράτους και τα πανεπιστήμια. Μια πρόταση: Να βιντεοσκοπηθεί με έξοδα του υπουργείου Παιδείας και να μοιραστεί δωρεάν σαν αντίδωρο.

Η μουσική της Ρεμπούτσικα έξοχη, καθώς και τα σκηνικά του Κασαπάκη.