[Τρίτη άποψη] Το δεύτερο Μνημόνιο

Η αναγκαιότητα του δεύτερου Μνημονίου οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην αποτυχία του πρώτου, τη συνταγή του οποίου επαναλαμβάνει. Τόσο απλά και μαζί δύσκολα είναι τα πράγματα και τα διλήμματα. Μόνο που από την ίδια τους τη φύση – και από τη φύση του πολιτικού λειτουργήματος – τέτοια διλήμματα είναι για να λύνονται και μάλιστα με μόνη βάση το γενικό συμφέρον.

Για όσους θα μπορούσαν ακόμα να αμφιβάλλουν, το ίδιο το κείμενο του δεύτερου Μνημονίου καταφάσκει την ελαττωματικότητα – εφαρμογής αλλά και σύλληψης – του πρώτου. Παραδέχεται ότι το «χάσμα ανταγωνιστικότητας» και οι «εγγενείς ανισορροπίες» μιας χώρας σαν την Ελλάδα χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να καλυφθούν (το νέο πρόγραμμα πάει ώς το 2015, ενώ η πρόβλεψη για πλεόνασμα μετατίθεται για το 2013, με αιχμή και πάλι το 2015). Θεωρεί τη μη επίτευξη των τιθέμενων στόχων ως κάτι περισσότερο από πιθανή, αφού προβλέπει ρητά την ανάγκη «διορθωτικών μέτρων», τα οποία εξειδικεύει σχεδόν αποκλειστικά σε περαιτέρω μειώσεις των κοινωνικών παροχών. Κάνει λόγο για την ανάγκη ενός «ισορροπημένου συμφώνου ανάπτυξης», αλλά περιέχει λιγότερα κι από το πρώτο Μνημόνιο αναπτυξιακά μέτρα (αν βέβαια συμφωνήσουμε ότι «ανάπτυξη» δεν μπορεί να είναι ευχές περί αύξησης του πραγματικού ΑΕΠ, βελτίωσης της ανταγωνιστικότητας και του ισοζυγίου πληρωμών).

Εμμέσως, αλλά κυρίως, «εκθέτει» το πρώτο Μνημόνιο, όταν επαναλαμβάνει μέτρα που θα έπρεπε να είχαν ήδη ολοκληρωθεί: γιατί άραγε χρειαζόμαστε ένα νέο «πλήρες σχέδιο» για τη συλλογή των φόρων και μια «νέα έκθεση» για την αποσυμφόρηση των δικαστηρίων, γιατί η εξυγίανση των τραπεζών πιάνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο του δεύτερου Μνημονίου, γιατί τώρα έγινε αντιληπτό ότι οι ιδιωτικοποιήσεις θέλουν περισσότερο χρόνο και θα έχουν αναγκαστικά μικρότερα αποτελέσματα; Η απάντηση είναι προφανής: γιατί όλα αυτά δεν έγιναν όπως προβλέπονταν, σε μεγάλο βαθμό γιατί δεν ήταν δυνατόν να γίνουν.

Ομως, το δεύτερο Μνημόνιο δεν παραδέχεται αναλόγως τη ρίζα των επιμέρους προβλημάτων που το ίδιο αναδεικνύει. Επιμένει στον συνδυασμό μείωσης των μισθών (με ειδική αυτή τη φορά έμφαση στον ιδιωτικό τομέα και ιδίως στους νέους) και των συντάξεων, μείωσης των κοινωνικών δαπανών και των επενδύσεων (η περαιτέρω συρρίκνωση του προγράμματος δημοσίων επενδύσεων πώς άραγε συνάδει με την περί «ανάπτυξης» ευχή;), συμπίεσης των εργασιακών σχέσεων (με πλήρη σχεδόν κατάλυση της ασφάλειας, στον βωμό μιας συνώνυμης με την απορρύθμιση «ευελιξίας»). Και εναποθέτει την όποια βελτίωση στην επενέργεια του πανδαμάτορα χρόνου, που, όμως, σε καθεστώς παρατεινόμενης ύφεσης, επιδεινώνει παρά ανατρέπει τον φαύλο κύκλο.

Σημαίνουν άραγε όλα αυτά ότι η χώρα μπορεί να επιβιώσει χωρίς το τόσο προβληματικό δεύτερο Μνημόνιο; Δυστυχώς όχι, εάν σκεφθούμε την πλήρη απώλεια της ελληνικής αξιοπιστίας λόγω της εφαρμογής του πρώτου Μνημονίου (ο χρόνος της διαπραγμάτευσης των όρων, της πρότασης εναλλακτικών λύσεων και της προσθήκης αναπτυξιακών μέτρων ήταν τότε που το μαχαίρι δεν είχε ακόμα φθάσει στον λαιμό) και τη σχεδόν εκβιαστική σύνδεση του δεύτερου Μνημονίου με τη συνέχιση παροχής βοήθειας. Η πολιτική τάξη που ψήφισε αυτό το Μνημόνιο θα θεωρεί πια την ευρωπαϊκή «αλληλεγγύη» παγίδα (αλλά και οι Ευρωπαίοι θα θεωρούν τους δισταγμούς της ως ασύγγνωστη αδυναμία), ενώ θα αντιμετωπισθεί με απαξίωση από μια ελληνική κοινωνία που αγγίζει, αν δεν ξεπερνά, τα όριά της με τα νέα μέτρα.

Η διπλή και ιδιαίτερα επώδυνη αυτή ρήξη δεν θα πρέπει, ωστόσο, να κάνει όσους παίρνουν τις αποφάσεις για το μέλλον μας να σταματήσουν στο Μνημόνιο και να αγνοήσουν τις ευρύτερες συνέπειες. Αντίθετα από ό, τι μπορεί να μας φαίνεται αυτή την οριακή στιγμή, το μέλλον μπορεί να αλλάξει με συλλογική προσπάθεια, διδαχή από την πραγματικότητα και βαθιά ανανέωση – αρκεί να επιτρέψουμε στο μέλλον να υπάρξει.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος,

πρόεδρος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς www.botopoulos.gr