«Πρώτη των Μακεδόνων πόλη…»

Με αφορμή την εκατοστή επέτειο από την ένταξη της Θεσσαλονίκης στον ελληνικό κορμό, ο φιλόλογος και συγγραφέας Λέων Ναρ και ο αρχιτέκτονας και φωτογράφος Γιώργης Γερόλυμπος επιχειρούν μια εναλλακτική ανάγνωση των εκατό τελευταίων χρόνων της ιστορίας της πόλης. Χρησιμοποιώντας ως αφηγηματικό μέσο κυρίως τη φωτογραφία, με το κείμενο να τη συμπληρώνει διακριτικά, οι δύο συντελεστές αυτού του προσεγμένου επετειακού λευκώματος μάς ξεναγούν στο παρελθόν της σύγχρονης πόλης διαλέγοντας στιγμιότυπα και γωνίες που φανερώνουν και τη μελλοντική τους προοπτική.

Αφετηρία της διαδρομής τους αποτελεί η οδός Λαγκαδά, όπου βρίσκεται το Συμμαχικό Κοιμητήριο Ζέιτενλικ, χώρος ανάπαυσης για περισσότερους από 20.000 στρατιώτες που σκοτώθηκαν στο Μακεδονικό Μέτωπο κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Στη συνέχεια και εξαιτίας της μεγάλης πυρκαγιάς της 5ης Αυγούστου του 1917 που κατέκαψε το μεγαλύτερο κατοικημένο τμήμα της πόλης, οι δύο περιηγητές θα βρεθούν στην πλατεία Αριστοτέλους, μοναδική υλοποιημένη πρόταση από τον συνολικό ανασχεδιασμό της Θεσσαλονίκης που είχε εκπονήσει ο γάλλος αρχιτέκτονας Ερνέστος Εμπράρ.

Ακολουθεί το ιστορικό κέντρο όπου συνυπάρχουν κτίρια – μνημεία οθωμανικής προέλευσης όπως το Αλατζά Ιμαρέτ στην Κασσάνδρου και το Χαμζά Μπέη Τζαμί (γνωστότερο ως Αλκαζάρ) στη συμβολή Εγνατίας και Βενιζέλου, ακαλαίσθητες πολυκατοικίες της περιόδου της αντιπαροχής, εκλεπτυσμένα μέγαρα των αρχών του περασμένου αιώνα, ρωμαϊκά ερείπια, βυζαντινές εκκλησίες, σκεπαστές αγορές και αστραφτερές βιτρίνες σύγχρονων καταστημάτων.

Η Μικρασιατική Καταστροφή θα φέρει στην πόλη χιλιάδες μετανάστες οι οποίοι θα δημιουργήσουν νέες κοινότητες, δήμους σήμερα του ευρύτερου πολεοδομικού συγκροτήματος, όπως η Μενεμένη και η Σταυρούπολη ενώ η γερμανική εισβολή θα έχει ως αποτέλεσμα την ολοκληρωτική εξόντωση της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης και την απαλοιφή σχεδόν κάθε ίχνους παρουσίας της στην πόλη. Αξίζει να σημειωθεί ότι από τις 40 συναγωγές που υπήρχαν σώθηκε μόνο η Συναγωγή Μοναστηριωτών στην οδό Συγγρού ενώ οι 400.000 ταφόπλακες της Εβραϊκού Νεκροταφείου της πόλης χρησιμοποιήθηκαν για την επίστρωση πεζοδρομίων, δημόσιων χώρων ακόμη και κατοικιών.

Αφήνοντας πίσω το αστικό κέντρο της Θεσσαλονίκης πάνω από το οποίο στέκει ακόμη, παραδοσιακή και ήσυχη, η Ανω Πόλη, με τα βυζαντινά τείχη και τις μοναδικές εκκλησίες, ο αναγνώστης βρίσκεται στην αρχή της Νέας Παραλίας όπου δεσπόζει το απόλυτο σύμβολο της πόλης, ο Λευκός Πύργος, που ήταν πρώην φυλακή.

Ακολουθεί ένα γρήγορο πέρασμα από τη λεωφόρο των Εξοχών, σημερινή οδός Βασιλίσσης Ολγας, όπου μοναδικές επαύλεις που χτίστηκαν στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα αποτελούν ανάμνηση ενός κοσμοπολίτικου παρελθόντος και παράλληλα της ιστορικής, μνημειακής κ.ά. αποσπασματικότητας που χαρακτηρίζει τη Θεσσαλονίκη.

Στη συνέχεια ο αναγνώστης προχωρά κατά μήκος του πρόσφατα αναπλασμένου παραλιακού μετώπου και ολοκληρώνει την περιήγησή του φτάνοντας στα δύο κτίρια του Μεγάρου Μουσικής, πιθανά σύμβολα ενός μέλλοντος που θα βρει τη Θεσσαλονίκη διαφορετική, πιο σίγουρη, πιο δυναμική και κυρίως πιο αξιοποιημένη.

Το κείμενο του Ναρ είναι διαφωτιστικό από τη μία και καταγγελτικό από την άλλη. Η Θεσσαλονίκη, εκατό χρόνια μετά την απελευθέρωση, εξακολουθεί να βιώνει μια παρατεταμένη παρακμή, με τους ανθρώπους της να είναι εγκλωβισμένοι «στις μειωμένες προσδοκίες μιας απρόσωπης πόλης», σημειώνει χαρακτηριστικά ο συγγραφέας. Η δυνατότητα για αλλαγή όμως υπάρχει και το όραμα είναι πρώτα συλλογικό και μετά πολιτικό.