Από τη Χαλιμά στην επιστήμη

Ολο και συχνότερες είναι οι προσκλήσεις πανεπιστημιακών στα πάνελ διαφόρων ειδικοτήτων που προσφέρονται για την ανάλυση των πρωτοφανών συνθηκών της εποχής. Αίφνης το φιλοθέαμον έρχεται σε επαφή όχι απλώς με ένα είδος λόγου εξόριστο μέχρι προχθές από την τηλεόραση, αλλά και που προϋποθέτει γνώσεις και αν μη τι άλλο οργάνωση και πειθαρχία της σκέψης.

Οπως κι αν έχει, πρόκειται για ένα ενδιαφέρον φαινόμενο παρά τον κίνδυνο να θεωρηθεί αυτό το «ξαφνικό φλερτ» τηλεόρασης και ανθρώπων των επιστημών και του πνεύματος σαν μια άλλη μορφή αναζήτησης «συνταγών», όπως οι αστρολογικές ή οι μαγειρικές. Εγινε ορατός άλλωστε όταν ορισμένοι πανεπιστημιακοί έθεσαν την εγκυρότητά τους στην υπηρεσία του τηλεοπτικού λαϊκισμού.

Σημασία έχει ότι τα γεγονότα είναι τόσο αμφίρροπα, που δημιουργείται ανάγκη για άλλου είδους «φωνές» με στόχο, τουλάχιστον, τη διάγνωση της κατάστασης. Και ουδείς μπορεί να αρνηθεί ότι η προσπάθεια είναι να υπάρξει, έστω, η ελάχιστη δυνατότητα για πρόβλεψη. Να προλάβουμε το μέλλον ή τουλάχιστον να κατανοήσουμε την «ασθένεια».

Προς σύγκριση το αμερικανικό παράδειγμα. Λίγες ημέρες μετά την επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου είχε γραφτεί στις αμερικανικές εφημερίδες (και σε ορισμένες ευρωπαϊκές, π.χ. «Le Μonde») ότι αμερικανοί αξιωματούχοι του υπουργείου Αμυνας είχαν συμμετάσχει σε σύσκεψη με πολλούς σεναριογράφους του Χόλιγουντ, μεταξύ των οποίων ο Τζον Μίλιους (εις εκ των σεναριογράφων του «Αποκάλυψη τώρα»), ο Ντε Σόουζα (του «Πολύ σκληρός για να πεθάνει»), μέχρι και ο Κλάιζερ του μιούζικαλ «Γκριζ». Λέγεται ότι αντικείμενο της συνάντησης ήταν να ζητηθεί από τους σεναριογράφους να φανταστούν σενάρια τρομοκρατικών επιθέσεων και πιθανούς τρόπους απόκρουσής τους.

Την εποχή εκείνη βέβαια είχε ξεσπάσει στις ΗΠΑ μια υστερία αναζήτησης «προφητικών» ταινιών που περιλάμβανε από τον «Πύργο της Κολάσεως» μέχρι την «Ημέρα της Ανεξαρτησίας» ή το «Αρμαγεδδών». Μοιάζει με αστείο, αλλά ήταν και παραμένει ο αυτοματισμός μιας κοινωνίας και ενός συστήματος του οποίου η συνοχή στηρίχτηκε στα χολιγουντιανά στόρι και τις μυθιστορηματικές αφηγήσεις. Χάρη σε αυτά διαμόρφωσε και τις σκληρές μεθόδους πρόληψης και ελέγχου των λαϊκών αντιδράσεων. Κεντρική ιδέα αυτού του οικοδομήματος, που πλέον τρίζει ολόκληρο, είναι ότι η μυθοπλασία προαναγγέλλει την πραγματικότητα.

Ενας κολοσσιαίος πολιτισμός, ο οποίος βασίστηκε σε πλήθος μεθόδων για να «προβλέπει» τα πάντα, από τον καιρό μέχρι τους χρηματιστηριακούς δείκτες, αίφνης δεν μπορεί να προβλέψει τίποτα. Σημασία έχει ότι αυτό που αναζητείται με τη μια ή την άλλη μιντιακή μέθοδο είναι η πρόβλεψη.

Το γεγονός για μας είναι ότι, παρά τις εισαγόμενες τηλεοπτικές «συνταγές» με τις οποίες επί δύο δεκαετίες επιχειρήθηκε η διαμόρφωση της εικονικής πραγματικότητας που σήμερα καταρρέει, ξαφνικά υπήρξε στροφή προς το είδος του λόγου, που παραδοσιακά εμπνέει εμπιστοσύνη. Κι ας ήταν μέχρι χθες που συνδυάζονταν στα πάνελ πολιτικοί με διαφόρων ειδών τηλεαστέρες και ηθοποιούς (των τηλεοπτικών σίριαλ), στους οποίους δινόταν ο πλασματικός ρόλος του εκφραστή της «κοινής λογικής» επειδή έπρεπε να λαμπρυνθεί το εμπορικό προφίλ των δεύτερων και το λαϊκό των πρώτων. Κάπως έτσι χάθηκαν και τα αυτονόητα στην ελληνική κοινωνία.

Προς το παρόν το μόνο βέβαιο είναι η αλλαγή στην ποιότητα του λόγου. Λες και οι αμφίρροποι καιροί το τελευταίο που επιτρέπουν είναι παλαιού τύπου μυθοπλασίες. Προς επίρρωση των παρατηρήσεών μας ο λόγος του καθηγητή Κωνσταντίνου Τσουκαλά στο «Mega Σαββατοκύριακο» (από τις πρώτες εκπομπές που σφράγισαν τη νέα πανελική τάση), ο οποίος αναλύει τις συνθήκες αλλά επισημαίνει κυρίως την αδυναμία πρόβλεψης: «Διαλύονται οι παραδοσιακές στρωματώσεις της κοινωνίας…η δημοκρατία προϋποθέτει ορισμένες πλειοψηφίες, αλλά δεν γνωρίζουμε ποιες θα είναι αυτές… πιστεύουμε ακόμη ότι η πολιτική μπορεί να διευθετήσει κοινωνικές αδικίες, μόνο που η ανισότητα πλέον αντιμετωπίζεται σαν μοιραία συνιστώσα του πολιτικού γίγνεσθαι».