«Λουλούδια; Αν είχαμε θα τα τρώγαμε κι αυτά»

Μάιος 1942. Οι γερμανοί κατακτητές αποφάσισαν να γυρίσουν μια ταινία προπαγάνδας στο εβραϊκό γκέτο της Βαρσοβίας (με 450.000 ψυχές). Το «The Ghetto» απεικόνιζε στημένες σκηνές Εβραίων να καλοπερνούν, ανακατεμένες με εικόνες απόλυτης «εβραϊκής δυστυχίας».

Το παράξενο αυτό υβρίδιο δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Η κόπια αυτή ανακαλύφθηκε σε μια κρύπτη στην Ανατολική Γερμανία τη δεκαετία του ’50 και για πολλά χρόνια ιστορικοί αναλυτές το θεωρούσαν καταγραφή της πραγματικότητας και όχι νοσηρό δημιούργημα της ναζιστικής φαντασίας.

Τα συγκλονιστικά πλάνα, που κέρδισαν βραβείο στο Φεστιβάλ του Σάντανς, προβάλλονται απόψε και στον χώρο Τέχνης και δημιουργίας ντοκιμαντέρ Exile Room της Αθήνας, όπως τα συνάρμοσε – το περασμένο καλοκαίρι – στο φιλμ «Μια ανολοκλήρωτη ταινία» («A film unfinished») η Γιαέλ Χερσόνσκι από το Ισραήλ.

Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Ναζί με κάμερες μπήκαν στο γκέτο της Βαρσοβίας και, στο πλαίσιο της ναζιστικής προπαγάνδας, χωρίστηκαν σε δύο ομάδες. Η μία κινηματογραφούσε σκηνοθετημένα πλάνα με έγκλειστους του γκέτο να καλοπερνούν σε ευρύχωρα σαλόνια ή σε ρεστοράν. Η κάμερα έδειχνε ακόμη καλοντυμένους Εβραίους να πηγαίνουν σινεμά, να μπαινοβγαίνουν σε καταστήματα.

Μια άλλη κάμερα, παράλληλα, απαθανάτισε σε άλλο ασπρόμαυρο φιλμ την τραγική πραγματικότητα: Εβραίους στο όριο της εξαθλίωσης, να περιμένουν καρτερικά σε ουρές για ένα κομμάτι ψωμί, να προσπαθούν έντρομοι να προστατευτούν από τα πυρά γερμανών στρατιωτών. Στα πλάνα του συνεργείου αυτού φαίνονται μέλη του άλλου επί το έργον.

«Τους έβλεπα να μας κινηματογραφούν αλλά δεν μπορούσα να καταλάβω τις προθέσεις τους», ακούγεται να λέει μια γυναίκα που επέζησε του Ολοκαυτώματος. «Λουλούδια; Αν είχαμε λουλούδια θα τα τρώγαμε», αναφωνεί μια άλλη, ενώ προβάλλεται σκηνή με μια παρέα πλούσιων Εβραίων που διακοσμεί με άνθη ένα πολυτελές διαμέρισμα. Κινηματογραφικό υλικό, με πλάνα ανακατεμένα, χώρεσε σε δύο μπομπίνες. Η μία, διάρκειας 60 λεπτών, ήταν εκείνη που εντοπίστηκε στην ανατολικογερμανική κρύπτη το 1954 και κέντρισε το ενδιαφέρον των ιστορικών διότι έδειχνε στο γκέτο… ζωή χαρισάμενη, αλλά και γιατί ήταν μια ανολοκλήρωτη ταινία.

Το 1998 σε ταινιοθήκη αμερικανικής αεροπορικής βάσης, βρετανός ερευνητής, αναζητώντας υλικό για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του ’36, εντόπισε δύο κινηματογραφικές μπομπίνες με την ένδειξη «Das Ghetto». Τα φιλμάκια, συνολικής διάρκειας 30 λεπτών, ήταν το κομμάτι που έλειπε από το ναζιστικό κινηματογραφικό παζλ. Με όσα πραγματικά βίωσαν οι Εβραίοι στο γκέτο της Βαρσοβίας.

Η Χερσόνσκι εντόπισε στο νεόκοπο – τότε – κινηματογραφικό αρχείο του Μουσείου Ολοκαυτώματος στην Ιερουσαλήμ το ημερολόγιο μιας 15χρονης Εβραιοπούλας για τις κινηματογραφήσεις των Ναζί στο γκέτο.

«Μόνον εικασίες μπορούμε να κάνουμε για τα ανάκατα πλάνα του ναζιστικού φιλμ. Ισως ήθελαν να δείξουν ότι υπήρχαν πλούσιοι και φτωχοί Εβραίοι και ότι οι πρώτοι εκμεταλλεύονταν τους δεύτερους. Επίσης, από σημειώσεις του Γιόζεφ Γκέμπελς καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι το φιλμ θα χρησιμοποιούνταν για να εκπαιδευτεί η επόμενη γενιά του Γ’ Ράιχ», όπως εξήγησε η σκηνοθέτρια στο αμερικανικό δημόσιο δίκτυο PBS.