Χάραξαν τον δρόμο του βαμβακιού

Με σημεία αναφοράς την καινοτομική επιχειρηματικότητά του αλλά και τον αντίκτυπο αυτής, τόσο στην παροικία και την τοπική κοινωνία της Αιγύπτου όσο και στην Ελλάδα, η Ματούλα Τομαρά – Σιδέρη, καθηγήτρια Ιστορικής Δημογραφίας και Ιστορίας των Νοοτροπιών στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, μας παρουσιάζει την πορεία του αιγυπτιώτη Ελληνισμού.

Εφαλτήριο αυτής της εξαιρετικής πορείας υπήρξε το βαμβάκι. Στα μέσα του 19ου αιώνα, περίοδο κατά την οποία διαπιστώνoνται η εγκατάσταση και η παρουσία των Ελλήνων στη νεότερη Αίγυπτο, την εξουσία κατείχε ο αλβανικής καταγωγής Μωχάμετ Αλυ, που έθεσε σε εφαρμογή ένα πρόγραμμα εκδυτικισμού της χώρας, πυρήνας του οποίου υπήρξε η καλλιέργεια του βαμβακιού. Βασικό συστατικό για την επιτυχία του προγράμματος στο μυαλό του αντιβασιλέα της Αιγύπτου ήταν η συμβολή των Ελλήνων, τους οποίους εκτιμούσε ιδιαίτερα για τις εμπορικές τους δραστηριότητες.

Ηδη, από την αρχή του εγχειρήματος του Μωχάμετ Αλυ έως τον θάνατό του το 1848, (και) στον συγκεκριμένο χώρο ξεχώριζαν Ελληνες, μεταξύ των άλλων, ο οίκος Τοσίτσα και Στουρνάρη και ο οίκος του Γεώργιου Σκαραμαγκά, ενώ κατά την περίοδο 1861-1866 – «το boom του βάμβακος για την Αίγυπτο» – έρχονται και εγκαθίστανται στη χώρα και άλλοι έλληνες έμποροι, ο Εμμανουήλ Μπενάκης, ο Θεόδωρος Ράλλης, ο Ιωάννης Χωρέμης κ.ά.

Χαρακτηριστικό της ενασχόλησης των Ελλήνων με το συγκεκριμένο αγροτικό προϊόν υπήρξε η καινοτομία. Οι Ελληνες παρενέβησαν με τρόπο πρωτοποριακό στην παραγωγική διαδικασία του βαμβακιού, είτε εισάγοντας καινούργιες μεθόδους επεξεργασίας (οι ατμοκίνητες μηχανές του Θεόδωρου Ράλλη) είτε διευρύνοντας την παραγωγή (ο Ιωάννης Ζερμπίνης υπήρξε ο πρώτος που παρήγαγε βαμβακέλαιο και στη συνέχεια σαπούνι, λίπασμα και ζωοτροφές) είτε δημιουργώντας νέες ποικιλίες βάμβακος όπως το Πήλιον του Νικόλαου Παραχειμώνα και το Σάκελ του Ιωάννη Σακελλαρίδη. Οι επιδόσεις των Ελλήνων υπήρξαν εξαιρετικές και στο εμπόριο. Οταν στις αρχές του 20ού αιώνα το βαμβάκι αντιπροσώπευε το 80% της ολικής εξαγωγής της Αιγύπτου, πέντε Ελληνες – Χωρέμης, Μπενάκης, Καζούλλης, Σαλβάγος και Ροδοκανάκης – κρατούσαν στα χέρια τους το 1/4 της εξαγωγής αυτής. Ο οίκος Χωρέμη – Μπενάκη συγκεκριμένα κατείχε την πρώτη θέση μεταξύ των εξαγωγέων, πάνω από αγγλικές, γαλλικές και ελβετικές εταιρείες. Η μεγιστοποίηση των κερδών και της επιρροής των Ελλήνων της Αιγύπτου είχε ως φυσικό επακόλουθο την ενασχόλησή τους με τα κοινά. «Στην κλίμακα του Ελληνισμού», οι έλληνες βαμβακέμποροι λειτούργησαν αρχικά ως «οργανικοί διανοούμενοι της αστικής τάξης» καθώς από τις οικογένειές τους, πέρα από αγωνιστές για την απελευθέρωση των υπόδουλων τμημάτων της χώρας, βγήκαν επίσης δήμαρχοι, βουλευτές και υπουργοί.

Στο επίπεδο του κοινοτικού βίου και του ευεργετισμού, ο αιγυπτιώτικος Ελληνισμός υπήρξε εξίσου πρωτοπόρος. Σχολεία, γηροκομεία, εκκλησίες, παρθεναγωγεία, βιβλιοθήκες, νοσοκομεία, ωδεία και πανεπιστήμια ιδρύθηκαν τόσο στην παροικία της Αιγύπτου όσο και στις ιδιαίτερες πατρίδες των ευεργετών (Πήλιο, Βόλος, Σύρος, Ρόδος), καθώς και στην πρωτεύουσα της χώρας.