Με κρυψώνα τον ήλιο

Ενα νησί του Αιγαίου, όπου «ο ήλιος δεν αφήνει τίποτε να λάμψει, και λιγότερο απ’ όλα την αλήθεια». Ένα αταίριαστο αντρόγυνο, με τα μυστικά που κουβαλάει και τους κρυφούς υπολογισμούς που κάνει καθένας από τους δύο συζύγους. Ανεξόφλητοι λογαριασμοί με το προσωπικό ή το οικογενειακό παρελθόν. Η αποξένωση από την Ιστορία, αλλά και η στοιχειωμένη ηχώ της στο κατώφλι της συνείδησης. Ατομικές επαναστάσεις που καταλήγουν σε λιγόψυχους συμβιβασμούς. Η αλλοίωση ενός λαού για τον οποίο πρόοδος είναι «το να πουλάμε παράδοση με το κιλό, και η εν λόγω δραστηριότητα αποτελεί τη μόνη έντιμη πηγή του πλούτου μας».

Πολλά θέματα ανοίγει με το καινούργιο βιβλίο της η Ελιάνα Χουρμουζιάδου. Ασυνήθιστα και επικίνδυνα πολλά για μια νουβέλα. Αλλά είναι όλα ενδιαφέροντα και το λιγότερο που μπορούμε να πούμε είναι ότι δεν τα πραγματεύεται επιπόλαια.

Ο Μαξ, Ελβετός γερμανικής καταγωγής, έχει αγοράσει σπίτι στο νησί και καταφεύγει εκεί για μεγάλα διαστήματα, για να λυτρωθεί από την πίεση ενός οικογενειακού άγους: ο πατέρας του υπηρετούσε στα φρικώδη Einsatzgruppen, τις παραστρατιωτικές μονάδες που ακολουθούσαν τον γερμανικό στρατό κατά την εκστρατεία στη Σοβιετική Ένωση και προέβαιναν σε μαζικές δολοφονίες φυλετικά ή ιδεολογικά ανεπιθύμητων. Η πρώιμη και βίαιη αποκάλυψη αυτού του μυστικού στον έφηβο Μαξ τον έχει κάνει ένα ψυχικά διαταραγμένο άτομο, εξαρτημένο από ψυχοφάρμακα. Η Ρέα, από την άλλη, κόρη ντόπιου ξενοδόχου, ο οποίος καζάντισε με τη γνωστή μέθοδο της αθέμιτης αγοράς γης, είναι ένα πλάσμα ακαλλιέργητο (σε αντίθεση με τον Μαξ) και πέρα για πέρα πεζό. Ο Μαξ και η Ρέα γαντζώνονται ο ένας στον άλλο για διαφορετικούς λόγους: εκείνος για την τόνωση του τραυματισμένου, αλλά απαιτητικού εγώ του, εκείνη για τις ανέσεις και τις άλλες δυνατότητες που της προσφέρει η ανθηρή επιχείρηση του Μαξ στην Ελβετία.

Στην αρχή της νουβέλας η Ρέα μόλις έχει εγκαταλείψει τον Μαξ, παίρνοντας μαζί της το παιδί τους, αφού έμαθε το μυστικό του άνδρα της από έναν ξάδελφό του (αξιοσημείωτο ότι το διάβημά της δεν οφείλεται σε ηθική φρίκη αλλά σε φόβο για «κακά γονίδια» που καθοδηγούν τη συμπεριφορά του άνδρα της). Στο τέλος της νουβέλας όμως, μόλις μια μέρα αργότερα σε αφηγηματικό χρόνο, η Ρέα σκοπεύει κιόλας να επιστρέψει.

Στο πρώτο μέρος του βιβλίου η αφήγηση εκτυλίσσεται από τη σκοπιά του Μαξ, ο οποίος μιλάει για τον εαυτό του και την κατάστασή του σε δεύτερο πρόσωπο – επιλογή παρακινδυνευμένη στην πεζογραφία, αλλά εδώ λειτουργεί ικανοποιητικά (τουλάχιστον ενόσω περιγράφονται εσωτερικές διεργασίες) και αναδεικνύει έναν περίπλοκο χαρακτήρα, γεμάτον αντιφάσεις. Στο δεύτερο μέρος η εστία μετατοπίζεται στη Ρέα, αλλά η εικόνα της προσωπικότητας και της συμπεριφοράς της περνάει μέσα από το φίλτρο της ματιάς του πολύ πιο εκλεπτυσμένου αδελφού της Δανιήλ, ο οποίος διαπρέπει στην Οξφόρδη ως ειδικός σε μοντέλα κλιματικής αλλαγής. Αυτός ο Δανιήλ έχει κάνει την εξέγερσή του εναντίον του φαύλου πατρικού περιβάλλοντος, σύντομα όμως έβαλε νερό στο κρασί του, βολεύτηκε με τις επιχορηγήσεις του πατέρα του και είναι τώρα κήρυκας, όχι πάντως διαπρύσιος, μιας συμβατικής σύνεσης. Από τον Δανιήλ θα μάθουμε ότι και η Ρέα κουβαλάει οικογενειακά τραύματα, που όμως τα έχει απωθήσει πολύ βαθιά στο υποσυνείδητό της.

Η Χουρμουζιάδου ευτυχώς δεν κάνει ψυχογραφικά στρογγυλέματα. Αφήνει να πλανιέται γύρω από όλους τους χαρακτήρες της (όχι μόνο τους τρεις κύριους) ένα κάποιο μυστήριο, μια υποψία για περιοχές της ψυχής τους για τις οποίες μόνον αβέβαιες εικασίες μπορούν να γίνουν. Τα κίνητρά τους, ωστόσο, είναι σε τελική ανάλυση ευτελή. Στη σκοτεινή ανθρωπολογία αυτής της συγγραφέως, όπως την έχουμε γνωρίσει και από προηγούμενα βιβλία της, οι άνθρωποι βλέπουν ο ένας τον άλλο ως λεία, μέσο εξυπηρέτησης του εγωισμού και των συμφερόντων τους. Ειδικά εδώ, όμως, αυτή η αναγωγή ίσως αδικεί τη θεματολογία του βιβλίου.

Εξέχουσα θέση σ’ αυτή τη θεματολογία καταλαμβάνει η σχέση, ή μάλλον η μη σχέση, με το ιστορικό χθες – ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα της σύγχρονης κουλτούρας. Η Ρέα δεν καταλαβαίνει καν για ποιο πράγμα τής μιλάει ο ξάδελφος του άνδρα της και ούτε ενδιαφέρεται να καταλάβει. Ο αδελφός της, εξίσου ανίδεος παρά τη μόρφωσή του, φροντίζει τουλάχιστον να μάθει από το Διαδίκτυο, αλλά ομολογεί ότι αδυνατεί να συλλάβει τι σήμαινε ένας πόλεμος με πενήντα εκατομμύρια νεκρούς, ποιες επιπτώσεις είχε για τους επιζήσαντες και τους απογόνους τους. Ο Μαξ, περισσότερο ευαισθητοποιημένος λόγω του προσωπικού του δράματος, απομονώνει ωστόσο το γεγονός που του έγινε Ερινύα, δεν αναρωτιέται για τα γενεσιουργά αίτια, τις ιστορικές συναρτήσεις του, τα ηθικά χρέη που ενδεχομένως δημιούργησε. Δεν βγάζει από αυτό κανενός είδους συμπεράσματα, το αντιμετωπίζει απλώς σαν ένα είδος κληρονομικής κατάρας, γι’ αυτό και είναι ανίκανος να το διαχειριστεί. Και όλα αυτά σ’ ένα σκηνικό, το νησί (πώς να μη το δούμε ως συνεκδοχή της Ελλάδας), όπου η αίσθηση του ιστορικού βάθους έχει αντικατασταθεί από τη βουλιμική υλοφροσύνη μιας κατακερματισμένης, αποπροσανατολισμένης κοινότητας.

Θα μπορούσαμε να πάμε πιο πέρα. Να δούμε στη σχέση Ρέας – Μαξ μια αλληγορία για τη σχέση της σύγχρονης Ελλάδας με την Ευρώπη. Η Ρέα, με το απωθημένο παρελθόν της, τη νεοπλουτίστικη απαιδευσία και απληστία της, ελκύεται μόνον από τα υλικά οφέλη που της υπόσχεται ο γάμος με τον Μαξ. Με τη σειρά του, ο καλλιεργημένος, επιχειρηματικά δραστήριος, αλλά εσωτερικά αποδιοργανωμένος, ενοχικός και παρόλα αυτά αλαζονικός Μαξ ζητάει την επιβεβαίωσή του (και) μέσα από την επιβολή σε ένα άξεστο πλάσμα όπως η Ρέα, σαν ξεπεσμένος Πυγμαλίων που δεν μαντεύει τη χωριάτικη πονηριά της Γαλάτειάς του.

Πολλά τα ερεθίσματα που δίνει αυτό το βιβλίο. Μένει όμως κανείς με την εντύπωση ότι ο όγκος και η πολυμέρεια της προβληματικής του ασφυκτιούν μέσα στη φόρμα της νουβέλας και προσπαθούν ολοένα να τη διαρρήξουν προς τον χώρο του μυθιστορήματος.