Ο θάνατός του… η ζωή του

Ο Χέγκελ θεωρούσε τον Σωκράτη ως τον κατ’ εξοχήν τραγικό ήρωα, αντίστοιχο της Αντιγόνης. Η ουσία της τραγωδίας είναι κατά τον γερμανό φιλόσοφο η ανισοβαρής σύγκρουση δύο σωμάτων δικαίου. Το παλιό κονταροχτυπιέται με το καινούργιο και κανένα αντιμαχόμενο μέρος δεν είναι ολότελα αθώο. Μια άδικη καταδίκη προκαλεί οίκτο αλλά δεν συνιστά τραγωδία. Το αληθινά τραγικό προκύπτει όταν και τα δύο μέρη έχουν το δίκιο τους. Η Ιστορία θα λύσει τη διαμάχη και ο τραγικός ήρωας θα οδηγήσει κατά τον μεταγενέστερο Βάλτερ Μπένγιαμιν την κοινότητα στην κάθαρση, συγκρουόμενος με τους κατεστημένους θεούς.

Κατ’ αυτή τη διττή προσέγγιση, ο Σωκράτης υπήρξε εξιλαστήριο θύμα και ταυτόχρονα φορέας μιας ιδεολογικής μετατόπισης που έφερε το άτομο στο επίκεντρο της Ιστορίας. Το αγεφύρωτο χάσμα ανάμεσα στις πεποιθήσεις και τις μεθόδους του και στους Νόμους της Πολιτείας οδήγησαν σε αναπόφευκτη σύγκρουση. Το αληθινά εντυπωσιακό είναι ότι η καταδίκη του Σωκράτη και ο τρόπος του θανάτου του τροφοδοτούν ώς τις μέρες μας το συλλογικό φαντασιακό.

Η Εμιλι Γουίλσον, καθηγήτρια κλασικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνιας, επιχειρεί εδώ να απαντήσει στο ερώτημα γιατί ενδιαφερόμαστε ακόμη σε τέτοιο βαθμό για κάποιον που πέθανε στη φυλακή πίνοντας οικειοθελώς δηλητήριο το 399 π.Χ. ενώ του προσφερόταν η δυνατότητα της απόδρασης. Κάνοντας μια συναρπαστική διαχρονική περιήγηση στους τρόπους πρόσληψης του Σωκράτη από μεταγενέστερες κοινωνίες και δημιουργούς, καταλήγει ότι βασικό αίτιο που ο φιλόσοφος αυτός που δεν έγραψε τίποτα παραμένει «ζωντανός» είναι ο τρόπος του θανάτου του. Ακόμη και με τον θάνατο του Ιησού έχει συγκριθεί εκείνος του Σωκράτη, κι ας μην ίδρυσε μια θρησκεία, όπως ο αποτελεσματικότερος επ’ αυτού Ναζωραίος. Ο Σωκράτης ήταν πάνω απ’ όλα παιδαγωγός και η «μαιευτική» του γέννησε μαθητές όπως ο Πλάτωνας και ο Ξενοφώντας που – όπως οι Ευαγγελιστές τέσσερις αιώνες αργότερα – μετέτρεψαν τη διδασκαλία του σε αφήγηση υψηλής αισθητικής και φιλοσοφικής αξίας.

Ο θάνατος του Σωκράτη, περισσότερο κι απ’ ό,τι η ίδια η φιλοσοφία του, ενέπνευσε κατά τα ρωμαϊκά χρόνια συγγραφείς όπως ο Σενέκας και ο Κικέρων και πολιτικούς όπως ο Κάτων να μηχανευτούν τον ίδιο τους τον θάνατο. Ακόμη και ο Ιησούς εμπνεύσθηκε από αυτόν παρά το ότι στον δικό του θάνατο κυρίαρχη θέση έχει το μαρτύριο, αντίθετα με τον ειρηνικό, συζητητικό τρόπο που ο Σωκράτης εγκατέλειψε τα επίγεια. Αλλά είναι κυρίως στην Αναγέννηση που ο Σωκράτης ανασταίνεται μαζί με τα κλασικά ιδεώδη, ενώ αργότερα, μεσούντος του Διαφωτισμού εμπνέει εν πολλοίς στους Φρερέ, Βολταίρο, Ρουσό και Ντιντερό (που θεωρήθηκαν νεώτερες εκδοχές του) την πίστη στον ορθολογισμό, την αυταξία του ατόμου, την ελευθερία του λόγου, την εναντίωση στους καταπιεστικούς θεσμούς του Ancien Regime. Ο Σωκράτης αναδεικνυόταν σε πρότυπο αυθεντικότητας και ακεραιότητας, σε σταθερό αναζητητή του ορθολογικού ιδεώδους της αρετής. Μάλιστα στην Εγκυκλοπαίδεια ο Ντιντερό αναφωνεί «Ω Σωκράτη δεν σου μοιάζω και πολύ, αλλά με κάνεις να κλαίγω από θαυμασμό και χαρά».

Κατά τη Γουίλσον το εντυπωσιακό είναι ότι ο Σωκράτης γεννά επί δυόμισι χιλιετίες δημιουργικές αντιγνωμίες γύρω από τον θάνατό του και υφίσταται ποικίλες ιδεολογικές χρήσεις. Ο Ρουσό έφτασε να τον καταδικάσει για το γεγονός ότι «δεν ήταν παρά ένας σοφιστής», ενώ ταυτόχρονα τον αποθέωνε για τη διακηρυγμένη του άγνοια απέναντι στην πολυπλοκότητα των πραγμάτων και τη διαπίστωση της αδυναμίας του ανθρώπου να συλλάβει με ατελή όργανα το πέραν του επιστητού. Η συγγραφέας αναλύει λ.χ. την πρώιμη κατεδάφιση του φιλοσόφου στις Νεφέλες του Αριστοφάνη και την επιθετική αδιαφορία των Χριστιανών Πατέρων για να φτάσει ώς τις κριτικές του Νίτσε που αμφισβητούσε τη θέση ότι τη ζωή των ανθρώπων την κατευθύνει ο ορθός λόγος και θεωρούσε τον Σωκράτη προάγγελο της παρακμής του Δυτικού Πολιτισμού.

Κυρίαρχη όμως παραμένει ώς τις μέρες μας η δημιουργική προσέγγιση στο έργο του φιλοσόφου. Ο θάνατός του παραλληλίστηκε στον Μεσοπόλεμο με την κρίση της ευρωπαϊκής δημοκρατίας και τον επερχόμενο φασισμό. Ο Καρλ Πόπερ, ενώ θεωρεί ότι ο Πλάτωνας βρίσκεται στις απαρχές του Ολοκληρωτισμού, καλεί σε επιστροφή στον ορθό λόγο, στην ισονομία και στον ανθρωπισμό του Σωκράτη. Το παράδοξο βέβαια είναι ότι στις μέρες μας η χρήση του έφτασε να περιλαμβάνει εγχειρίδια αυτοβελτίωσης, σχολές αυτογνωσίας, ακόμη και κινήματα ευθανασίας. Κινδυνεύει λοιπόν να γίνει ένα είδος γκουρού, ένας σούπερ σταρ; Οχι, αν αναλογιστούμε στα σοβαρά τη διδασκαλία του περί προσωπικής ηθικής και υποταγής στους Νόμους. Βέβαια οι Νόμοι που του ψιθυρίζουν στο αυτί ότι δεν πρέπει να εγκαταλείψει την Πόλη οφείλουν στην περίπτωσή μας να επανανακαλυφθούν ως νέο κοινωνικό συμβόλαιο. Πώς θα γίνει αυτό; Ισως ξαναδίνοντας τον λόγο στους περιθωριοποιημένους σαν την Ξανθίππη, που στη νουβέλα του Ντίρενματ «Ο Θάνατος του Σωκράτη» – με την οποία κλείνει το βιβλίο – μας γειώνει στην πραγματικότητα.