Τρέλα που κάλπασε

ΤΟ ΕΡΓΟ. Ο Ηρακλής έχει κατεβεί στον Αδη. Για να φέρει στη γη τον τρομερό τρικέφαλο σκύλο, τον Κέρβερο: ο δωδέκατος και τελευταίος άθλος που θα επιτελέσει κατ’ εντολήν του Ευρυσθέως, βασιλιά της Τίρυνθος, για να εξιλεώσει τον – τυπικά – πατέρα του Αμφιτρύωνα από τον φόνο του πεθερού του Ηλεκτρύωνος.

Η γυναίκα του Μεγάρα, οι τρεις γιοι του, παιδάκια ακόμα, και ο πατέρας του ζουν στη Θήβα όπου βασίλευε ο Κρέων, πατέρας της Μεγάρας. Τον οποίο σκότωσε όμως ο αδίστακτος Λύκος που ήρθε από την Εύβοια κι άρπαξε την εξουσία. Ο αιματοβαμμένος σφετεριστής έχει βάλει στόχο την οικογένεια του Ηρακλή που κανείς δεν πιστεύει πια πως θα γυρίσει από τον Αδη _ τον θεωρούν νεκρό. Θέλει να τους εξοντώσει όλους για να αποφύγει την πιθανή εκδίκησή τους. Ο Αμφιτρύων έχει προσφύγει με τη νύφη και τα εγγόνια του ικέτες στο βωμό του Δία. Αλλά ο Λύκος δεν έχει αναστολές… Ομως ο Ηρακλής θα ‘ρθει, την τελευταία στιγμή. Θα βρει τα παιδιά του νεκροστολισμένα από τη μάνα τους, λίγο πριν τα συναντήσει ο θάνατος. Και θα σκοτώσει τον τύραννο πριν τους κάνει κακό. Τραγική ειρωνεία, όμως: στη συνέχεια θα διαπράξει ο ίδιος εις βάρος των παιδιών και της συντρόφου του αυτό από το οποίο τους γλίτωσε. Χτυπημένος από την τρέλα που του στέλνει με την Ιριδα και τη Λύσσα, τις απεσταλμένες της, η μισητή εχθρός του, η θεά Ηρα, τρέλα που καλπάζει και γίνεται μανία, ο Ηρακλής σκοτώνει γυναίκα και παιδιά. «Πιο θλιβερό ερείπιο ανθρώπου» δεν υπάρχει στη γη όταν συνέρχεται και αντιλαμβάνεται τι συνέβη.

Δεν τη θέλει τη ζωή. Αλλά ο φίλος του ο Θησέας, ο βασιλιάς της Αθήνας, που πολλά οφείλει στον Ηρακλή, θα εμφανιστεί ως από μηχανής θεός και θα τον πάρει κοντά του για να τον παρηγορήσει.

Στον «Ηρακλή μαινόμενο», που χρονολογείται μεταξύ 421 και 415 π.Χ., ο είρων Ευριπίδης αντιστρέφει τον μύθο: ο Ηρακλής γίνεται συζυγοκτόνος και πατροκτόνος μετά τους άθλους του – επιστέγασμα θλιβερό και ειρωνικό -, δεν μπαίνει στην υπηρεσία του Ευρυσθέως για να τους επιτελέσει ως εξιλέωση των φόνων που είχε διαπράξει όπως η κλασική εκδοχή του μύθου θέλει. Ταυτόχρονα η πλοκή του έργου ανατρέπεται δύο φορές. Αυτές οι «αδυναμίες» μαζί με την ψυχογραφική δύναμή της καθιστούν τη χωρίς λύτρωση αυτή τραγωδία ένα κείμενο με έντονα σύγχρονο αντίκρυσμα.

Η ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ. Γι’ αυτό τον λόγο, ίσως, επέλεξε να την ανεβάσει ο Μιχαήλ Μαρμαρινός. Σε μία εποχή που η έννοια του ήρωα έχει χαθεί στα βάθη της ιστορίας και των μύθων, σε μία εποχή κρίσης όπου «χάνουμε τους καλύτερους, χάνουμε τις ελπίδες μας…», η μπεκετική υφή του έργου τονίστηκε με επιτυχία μέσα από μία σύγχρονη φόρμα και με την αποστασιοποίηση να κυριαρχεί: μετωπικά στησίματα, με τα βλέμματα των ηθοποιών να μην συναντιούνται σχεδόν ποτέ, πολύ χαμηλοί, αφηγηματικοί τόνοι, κείμενο εκφερόμενο σε σταθερά μικρόφωνα – σχεδόν ραδιοφωνικό θέατρο -, τα πρόσωπα σχεδόν ακίνητα ή αργά κινούμενα και γύρω τους ο Χορός, σε ρόλο πρωταγωνιστικό, να κινείται, σχεδόν να στροβιλίζεται, έξοχα χορογραφημένος από τον Κωνσταντίνο Ρήγο.

Ο τρόπος αυτός βοηθάει το έργο να ακουστεί μέσα από την εξαίρετη, ποιητικότατη αλλά και στιβαρή μετάφραση του Γιώργου Μπλάνα. Και υπάρχουν σκηνές, όπως η ποιητική, αγγελοπουλική έναρξη με το λεωφορείο που φέρνει τους ηθοποιούς – ταξιδιώτες στον χρόνο, η γοητευτική είσοδος της «συρόμενης» από ένα άλογο, σαν τα ξύλινα αλογάκια του λούνα παρκ, εξέδρας με την Μεγάρα και τα παιδιά, στολισμένα για τον θάνατο, η έξοχη, ως ντουέτο σκοτεινού καμπαρέ σε πίστα, σκηνή Ιριδος και Λύσσας, που μένουν ανεξάλειπτες.