Με χορούς κυκλωτικούς θυμούνται το παρελθόν

Μπαίνω κατευθείαν στο ψητό. Η πολυνησία του Αιγαίου χαρακτηρίζεται πολιτισμικά και κοινωνικά και απ’ τα πανηγύρια. Αυτά διοργανώνονται προς τιμήν του αγίου που άλλοτε προστατεύει ολόκληρά νησιά, άλλοτε χωριά και άλλοτε οικογένειες που αναλαμβάνουν τη διοργάνωση του δρώμενου. Τα πανηγύρια γίνονται στην κεντρική εκκλησία του χωριού, σε ξωκκλήσια, σε τόπους που έχουν συνδεθεί με την παρουσία του αγίου ή με κάποιο «θαύμα» που χάνεται στο βάθος των χρόνων. Τα πανηγύρια όμως πέραν της θρησκευτικής αφορμής – που αντανακλά ευρύτερα κι ένα κομμάτι της νεοελληνικής ταυτότητας – είναι μια ευκαιρία για να συναντηθούν τα μέλη της εκάστοτε κοινότητας, να διασκεδάσουν και να βιώσουν ένα είδος ιδιότυπου τελετουργικού με χορό, τραγούδι, κοινό τραπέζι και ποτό. Κοινώς, τα πανηγύρια – ακόμη και εκείνα που δεν αποτελούν απλά και μόνον αποτυπώσεις γλεντιού, αλλά εμπεριέχουν και έθιμα που σχετίζονται με φάσεις της αγροτικής ή κτηνοτροφικής ζωής (όπως τα χοιροσφάγια στη Μύκονο) – δεν είναι νέτα σκέτα μια μορφή συλλογικού ξεφαντώματος, αλλά κάτι περισσότερο: είναι κορυφαία στιγμή για την τοπική κοινωνία, πολύ περισσότερο μια χαραμάδα υπενθύμισης του κοινωνικού της ιστού και της συλλογικής της μνήμης. Και μάλιστα με ακόμη πιο έντονο και αντίρροπο τρόπο σε κοινωνίες όπως η Μύκονος που οι ορδές των τουριστών, οι κοσμικοί έποικοι και η εμπορευματοποίηση πυροδοτεί (όχι τυχαία) μια επιστροφή στην παράδοση και (όχι τυχαία) μερικά απ’ τα πιο ζωντανά πανηγύρια όλης της Ελλάδας. Πολύ περισσότερο όταν μιλάμε για τα πανηγύρια του Αιγαίου, άρα για δρώμενα που τελούνται σε μέρη που έχουν μετασχηματιστεί βίαια λόγω του μαζικού τουρισμού, της άναρχης και χωρίς όρους υπεροικοδόμησης, της μεταβολής των κοινωνικών όρων.

Εδώ βεβαίως ενέχει και ο κίνδυνος του φολκλόρ, μια αρκετά διαδεδομένη λογική αναπαράστασης των αρχετυπικών δρώμενων μέσα απ’ το κίβδηλο φίλτρο της «επιστροφής στην παράδοση», αβίωτης και κενής. Μια φολκλόρ ματιά στα πανηγύρια, πολύ μακριά απ’ την εξωστρέφεια, τον αυθορμητισμό και το αδιαμεσολάβητο γλέντι των νησιωτών. Σε αντίθετη τροχιά απ’ τις ώρες που η κοινότητα «πανηγυρίζει» με μουσικές και χορούς και με ανακατεμένα συναισθήματα και ανιδιοτελή προσφορά σε φαγητό και ποτό. «Εναν νεοπαραδοσιακό διάκοσμο που στήνεται γύρω μας, κάτι περισσότερο από ένα σκηνικό: έναν χώρο πλασματικό που συντηρεί τεχνητά το ναυαγισμένο παρελθόν, αναστηλώνοντάς το ή ταριχεύοντάς το, αναπαλαιώνοντάς το», όπως έγραφε στο δοκίμιο «Το πρόβλημα της παράδοσης» ο Γιάννης Κιουρτσάκης.

Η σύνοψη λοιπόν που επιχειρεί ο συγγραφέας Γιώργος Πίττας στην καλαίσθητη – και με εκπληκτικές φωτογραφίες – έκδοση «Πανηγύρια του Αιγαίου» έρχεται να φωτίσει αυτές ακριβώς τις πλευρές του πολιτισμού μας – και μάλιστα με βιωματική προσέγγιση. Και το εγχείρημα αυτό έχει τη δική του αυτοτελή αξία, αφού μέχρι τώρα η βιβλιογραφία για τα πανηγύρια είναι αποσπασματική και δεν ομαδοποιεί το συλλογικό φαινόμενο. Θυμίζω πως πριν από τον Πίττα έχουμε το εξαιρετικό «Λαϊκές τελετουργίες στην Κρήτη» του Νίκου Ψιλάκη και τα «Πανηγύρια στη Σύμη» της Ελένης Ζαχαρίου-Μαμαλίγκα. Είχαμε επίσης, τα άρτια «Χοιροσφάγια στη Μύκονο» του Δημήτρη Ρουσουνέλου – που πάντως δεν εντάσσονται στα πανηγύρια – και διάσπαρτες αναφορές και μαρτυρίες για πανηγύρια όπως απ’ τον εξαίρετο τόμο «Ορτσ’ αλά μπάντα» που επιμελήθηκε ο Παναγιώτης Κουσαθανάς και απ’ τον οποίο ο Πίττας παραθέτει μια μαρτυρία – περιγραφή των τελών του 19ου αιώνα για το πανηγύρι της Παναγίας της Τουρλιανής στην Ανω Μερά της Μυκόνου.

Για την ακρίβεια, η δουλειά του Γιώργου Πίττα αποτελεί την καταγραφή των πιο σημαντικών πανηγυριών του Αιγαίου – από μια θάλασσα με 60 κατοικημένα νησιά με πάνω από 10.000 εκκλησίες και πάνω από 20.000 πανηγύρια! – με τους υποκειμενικούς όρους μιας επιτόπιας έρευνας ενός ακάματου περιηγητή και σε διάρκεια χρόνων και με πλήθος ταξιδιωτικών πληροφοριών ανά τόπο. Ο Πίττας δε, ασχολείται σταθερά με την έρευνα πεδίου στο Αιγαίο και έχει εκδώσει ένα οδοιπορικό στην Πάρο αλλά και τα «Σημάδια του Αιγαίου» – εκτός της «Αθηναϊκής ταβέρνας» (εκδ. Ινδικτος) που κατέγραψε ταβέρνες στο κλεινόν άστυ εκείνη τη φορά.

Μοιραία λοιπόν, στη σύνοψη που επιχειρεί, λείπουν πανηγύρια από νησιά με πλούσια παράδοση – όπως η Σαμοθράκη, η Σέριφος, η Κάλυμνος, η Λέρος, οι Λειψοί, η Γαύδος, η Σκόπελος, τα Κουφονήσια, ενώ απανθίζονται μερικά απ’ τα πιο ενδιαφέροντα με τα εξής κριτήρια – σύμφωνα με τον συγγραφέα: τα πανηγύρια να αποτελούν κομμάτι της κοινωνικής ζωής των κατοίκων και όχι φολκλορική εκδήλωση με τουριστικό πρόσημο, η καθαρή αρχιτεκτονική αξία του ναού ή του μοναστηριού (αν και αυτό ακριβώς το κριτήριο που θέτει ο Πίττας δεν διευκρινίζεται επαρκώς), ο άγιος στη μνήμη του οποίου γιορτάζεται το πανηγύρι και η συμβολική του σημασία για την κοινότητα, η θρησκευτική σπουδαιότητα του τόπου όπου τελείται το πανηγύρι, η σύνδεση του πανηγυριού με την αγροτική παραγωγή, με μακραίωνα έθιμα ή με ιστορικά γεγονότα, το ενδιαφέρον της περιοχής, ο τομέας της γαστρονομίας, η μουσική διάσταση, οι χοροί και η σημειολογία τους και τα τραγούδια της περιοχής. Εδώ στο τελευταίο χρειάζεται μια υποσημείωση, μιας και τα τραγούδια δεν αποτελούν απλά και μόνον αρμούς των πανηγυριών, ούτε η ύπαρξή τους εξαντλείται στις παραπάνω τελετουργίες. Εξάλλου, πολλά απ’ τα αιγαιοπελαγίτικα τραγούδια και οι νησιώτικοι σκοποί – που διαφέρουν από νησί σε νησί – έχουν ως χώρο το σπίτι, το καφενείο, το ιδιωτικό γλέντι, τη δισκογραφία και τα πάλκα και άρα δεν πρέπει να ταυτίζονται απλά και μόνον με την τελετουργία του πανηγυριού. Με άλλα λόγια, η μουσική παράδοση του Αιγαίου έχει αυτοτελή αξία – αν και με σωστό τρόπο ο συγγραφέας την εντάσσει και ως πλευρά της δικής του επιτόπιας έρευνας. Κάτι που είναι απαραίτητο αφού η μουσική και ο χορός αποτυπώνουν τα συλλογικά ήθη και φωτίζουν ακόμη περισσότερο τα «δοχεία ζωής των πανηγυριών» – για να παραφράσω τον Αρη Κωνσταντινίδη.