ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο λιμπεραλισμός και η κρίση του 1929

Από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα η βιομηχανική επανάσταση εισήλθε στη δεύτερη φάση της που έμοιαζε να συμπληρώνει ή και να ολοκληρώνει την πρώτη. Μερικά νέα δεδομένα, ανακαλύψεις και εφευρέσεις, της έδωσαν μια εξαιρετική ώθηση και τη γιγάντωσαν. Απ’ αυτά τα κυριότερα – τα πιο βασικά – ήταν δύο• η ανακάλυψη του πετρελαίου και η εφεύρεση του ηλεκτρισμού. Και τα δύο προσφέρονταν σε πλήθος χρήσεων που μεταμόρφωσαν την ίδια τη βιομηχανική επανάσταση, τις οικονομικές σχέσεις και τις κοινωνικές, τους ίδιους τους ανθρώπους στη σκέψη και τις συμπεριφορές τους.

Παράλληλα, τα άλλα δεδομένα ήρθαν να συμβάλουν στην καλύτερη εκμετάλλευση των χρήσεων και των προηγούμενων: τα πειράματα με το αερόστατο, για παράδειγμα, έδειξαν έναν δρόμο για τα ιπτάμενα ταξίδια, ενώ η αλματώδης πρόοδος, την ίδια εποχή, της φυσικής και πολύ περισσότερο της χημείας άνοιξε τον δρόμο για διεύρυνση και εκμετάλλευση των χρήσεων των εφευρέσεων και ανακαλύψεων.

Σ’ αυτά τα χρόνια, όπου η επιχειρηματικότητα αναπτύχθηκε σε πρωτόγνωρα επίπεδα και με μεγάλες ταχύτητες, αφού, όπως λέγαμε στο προηγούμενο σημείωμα, ήταν η εποχή της μπελ επόκ του κεφαλαίου και καθώς ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος έδειχνε ότι οι διεθνείς σχέσεις διαμορφώνονταν εντελώς διαφορετικά από πριν, καθώς δηλαδή είχε ανατείλει ένας άλλος κόσμος, αυτός του 20ού αιώνα, διατυπώθηκαν και πολλά οικονομικά δόγματα για τη διαχείριση των νέων οικονομικών πραγματικοτήτων.

Ο κόσμος ανάμεσα στους δύο πολέμους κινούνταν ανάμεσα στον λιμπεραλισμό και τον μαρξισμό, που είχε γεννηθεί νωρίς στον 19ο αιώνα• τον λιμπεραλισμό που ευνοούσε τον ελεύθερο ή διευθυνόμενο (ΗΠΑ) ανταγωνισμό και τον μαρξισμό που ευνοούσε την οργάνωση μιας κοινωνίας ίσων δικαιωμάτων χωρίς καταπίεση και χωρίς πολύ ισχυρές ομάδες.

Ανάμεσα στους δύο πολέμους το οικονομικό δόγμα που συζητήθηκε πολύ και δοκιμάστηκε ήταν αυτό που διατύπωσε ο Κέινς. Οι οικονομικές πιέσεις και συνέπειες του Πρώτου Πολέμου και η κρίση του 1929 έκαναν τον Κέινς να δώσει μεγάλη έμφαση στο πρόβλημα της απασχόλησης και στα νομισματικά ζητήματα που για πρώτη φορά εμφανίζονταν• έμφαση στην απασχόληση θα πει βέβαια έμφαση στην ανάπτυξη. Διαχώρισε τη θέση του από τους φιλελεύθερους οικονομολόγους και πρότεινε μια οικονομική πολιτική διευθυνόμενη κα παρεμβατική μέσω του κράτους, το οποίο όφειλε να αναλάβει την ευθύνη να προσανατολίζει τις οικονομικές λειτουργίες και την κατανομή των κεφαλαίων.

Να πούμε τώρα δυο λόγια για τον Πρώτο Πόλεμο. Βέβαια, δεν πρέπει να λησμονούμε ότι ο πόλεμος είναι κατ’ εξοχήν οικονομικό γεγονός• από τον Πρώτο Πόλεμο έγινε φανερό ότι θα καταστρεφόταν ένας ολόκληρος κόσμος, ένα οικονομικό σύστημα στα τέσσερα βασικά του σημεία:

< υπεροχή του λιμπεραλισμού στις καπισταλιστικές σχέσεις•

< κυριαρχία του κόσμου από μερικές χώρες με επικεφαλής την Αγγλία•

< εγγύηση και προστασία των νομισμάτων από τον χρυσό•

και η κανονική αύξηση, τουλάχιστον μακροπρόθεσμα, της παραγωγής.

Το έργο του Πρώτου συμπλήρωσαν και ολοκλήρωσαν η κρίση του 1929 και ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος.

Η οικονομική κρίση του 1929 ήταν η πιο εντυπωσιακή από όσες προηγήθηκαν, γιατί απλώθηκε στις περισσότερες χώρες του κόσμου, ακόμη και σε χώρες που δεν είχαν γνωρίσει οικονομική κρίση κατά τα τελευταία 150 χρόνια, δηλαδή από τον 18ο αιώνα• Είναι συγχρόνως μια κρίση και υπερπαραγωγής και πιστωτική: 1) κατά τη διάρκεια του Πρώτου Πολέμου, χώρες που ήδη είχαν μεγάλη παραγωγή όπως οι ΗΠΑ και η Ιαπωνία, την αύξησαν ακόμη περισσότερο για να ικανοποιήσουν τις ανάγκες των εμπολέμων – μια συνεχής αύξηση, χωρίς ανάλογη αύξηση της κατανάλωσης• 2) για να καλυφθούν οι ανάγκες για κεφάλαια που καταστράφηκαν κατά τον πόλεμο κατέφευγαν στον δανεισμό, τον ανεγγύητο και σε τεράστια έκταση.

Η υπερβολική χρήση της πίστωσης και ο ενθουσιασμός για τις χρηματιστηριακές επιχειρήσεις, τεχνητές συχνά, παρουσίασαν υπερβολική ένταση στις ΗΠΑ. Την ώρα που οι ΗΠΑ δάνειζαν επενδύοντας 8,5 δισεκατομμύρια δολάρια στο εξωτερικό, στο εσωτερικό η ιδιωτική καταχρέωση ισοδυναμούσε με το 184% του εθνικού εισοδήματος. Κερδοσκοπούσαν επί των αξιών του χρηματιστηρίου που ανέβαιναν συνεχώς και συνάπτονταν δάνεια για να αγοραστούν μετοχές. Αυτά μέσα σε 8 χρόνια (1921-1928) και με τον πρόεδρο Χούβερ να ενθαρρύνει αυτήν τη φρενίτιδα.

Και ξαφνικά, στις 19 Οκτωβρίου 1929 έγινε το κραχ στο χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης: μεγάλος αριθμός αξιών, που δεν αντιστοιχούσαν σε τίποτα («φούσκες»), διατέθηκαν σε πολύ χαμηλή τιμή από τους κατόχους τους που χρειάζονταν ρευστό χρήμα. Πέντε εκατομμύρια τίτλοι ξαναπουλήθηκαν σε εξευτιλιστικές τιμές.

Για πραγματικούς, αλλά και ψυχολογικούς λόγους – πανικός – η κατάρρευση επεκτάθηκε σε μεγάλο μέρος των αμερικανικών επιχειρήσεων: σε ιδιώτες που δεν ήταν σε θέση να ξεπληρώσουν ό,τι είχαν αγοράσει με πίστωση• σε εμπορικούς οίκους που μάταια ζητούσαν από τις τράπεζες νέα βοήθεια• στα εργοστάσια που αναγκάστηκαν να σταματήσουν την παραγωγή – μέσα σε λίγους μήνες 12 εκατομμύρια εργάτες έμειναν άνεργοι και το υπόλοιπο του πληθυσμού εργαζόταν με εξαιρετικά χαμηλές αμοιβές• έτσι οι αγορές από το λιανικό εμπόριο σταμάτησαν.

Η κρίση επεκτάθηκε αμέσως στην Ευρώπη. Για παράδειγμα, στη Γερμανία το εθνικό εισόδημα το 1928 ήταν 72,4 δισεκατομμύρια μάρκα• το 1932 42,6 ή από το 100 στο 58,8. Και ο δείκτης των τιμών στις ΗΠΑ που το 1929 ήταν 141 το 1933 είχε πέσει στο 82!

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.