Στις παγίδες της πόλης

Το Μετρό είναι το πιο πολυσύχναστο «σημείο» της Αθήνας. Στις στοές, στις αποβάθρες και μέσα στους ίδιους τους συρμούς «γράφεται» καθημερινά μια «φέτα» ζωής, ίσως της πιο άμεσης, σπαρταριστής και απροκάλυπτης που θα μπορούσες να γνωρίσεις. Δεν είναι τυχαίο πως αν συνδυάσει κανείς τις φυσιογνωμίες των ανθρώπων που κινούνται στις στοές ή μπροστά στα εκδοτήρια, με το πυκνό, αραιό ή λιγοστό πλήθος που περιμένει στις αποβάθρες, μπορεί να υπολογίσει εύκολα για ποια μέρα ή ποια συγκεκριμένη ώρα πρόκειται. Δεν έχετε παρά να κάνετε μια «εσωτερική», προσωπική στατιστική και να υπολογίσετε, με αφετηρία τον εαυτό του ο καθένας, πως αν συμβεί να είστε προχωρημένη βραδινή ώρα ο μοναδικός υποψήφιος επιβάτης του συρμού, δεν υπάρχει ουδείς που να μην έχει σκεφτεί ή να μην έχει σχηματίσει στο μυαλό του, στοιχηματίζοντας μαζί του, την εικόνα του δεύτερου επιβάτη που θα ξεμυτίσει στην αποβάθρα. Αν θα είναι δηλαδή άντρας ή γυναίκα, νεαρός ή ηλικιωμένος, όμορφος ή άσχημος.

Επομένως το Μετρό είναι ένα πολύ ευαίσθητο σημείο για να το θεωρούμε μόνον ως μαζικό μέσο μεταφοράς και να έχουμε απέναντί του το απαξιωτικό συναίσθημα που μας δημιουργεί η έννοια της μάζας. Αρα είναι και ένα εκπαιδευτικό φυτώριο ώστε με τον τρόπο που υπολογίζει τους επιβάτες του να εκτραχύνει ή να βελτιώνει την κοινωνική τους συμπεριφορά. Γι’ αυτό με κατάπληξη διαβάσαμε στη φωτεινή «λωρίδα» που ανακοινώνει μέσα σε κάθε βαγόνι την ονομασία της επόμενης στάσης να γράφεται με έντονα κόκκινα γράμματα (οι στάσεις ανακοινώνονται με κίτρινα): «Για τη διαδρομή ώς το αεροδρόμιο απαιτείται ειδικό εισιτήριο αξίας 8 ευρώ».

Γιατί το ρήμα «απαιτείται»; Γιατί για κάποιον που δεν θα πάει στο αεροδρόμιο ή για κάποιον που θα πάει να του δημιουργείται η αίσθηση ενός κοινωνικού περιβάλλοντος βλοσυρού, αυστηρού, που τον λογαριάζει περισσότερο ως έναν υποψήφιο να παρανομήσει και λιγότερο ή καθόλου ως έναν έντιμο άνθρωπο που έχει προμηθευτεί το ειδικό εισιτήριο; Ακόμη και αν υπήρχε υπόνοια ότι θα ήταν πολύ περισσότεροι όσοι δεν θα είχαν κόψει το ειδικό αυτό εισιτήριο προκειμένου να φτάσουν στο αεροδρόμιο, δεν τρομοκρατείς το σύνολο με το ρήμα «απαιτείται». Γιατί τότε το Μετρό μεταβάλλεται σε προθάλαμο μιας Εφορίας ή ενός αστυνομικού τμήματος που όποιος δρασκελίζει το κατώφλι τους αισθάνεται σαν να έχει παρανομήσει, ακόμη και όταν αποδεδειγμένα είναι απολύτως εντάξει.

Δεν μπορείς να μεταβάλλεις την πόλη ολόκληρη σε έναν περίκλειστο χώρο όπου δεσπόζουν η καχυποψία, η επιταγή και η απαγόρευση. Αν δεν μπορούμε να παίρνουμε μιαν ανάσα, ότι ο ευρύτερος κοινωνικός χώρος δεν θα μας συνθλίψει, σε περίπτωση που θα αδυνατούμε να πληρώσουμε ακόμη και ένα εισιτήριο, τότε υποβάλλεται η διαφυγή της παρανομίας ακόμα και σε εκείνους που δεν θα διανοούνταν ποτέ να παρανομήσουν. Μια πόλη που τη μεταβάλλεις σε έναν αεροστεγώς κλεισμένο θάλαμο αερίων, ώστε με το που ανασαίνει ο άλλος να αισθάνεται ότι αυτόματα δηλητηριάζεται, το μόνο αίσθημα που δημιουργείται είναι το αίσθημα του «ο σώζων εαυτόν σωθήτω». Μεταφερόμαστε δηλαδή, αν και σε περίοδο ειρήνης, σε μιαν εμπόλεμη κατάσταση.

Δεν ζητάς και δεν απαιτείς σε καιρό πολέμου ευπρέπεια και αλληλεγγύη, γιατί ακριβώς τις υπονόμευσες στην ουσία τους με το ρήμα «απαιτείται» σε καιρό ειρήνης. Γεγονός που σημαίνει ότι το «ο σώζων εαυτόν σωθήτω» που ζούμε καθημερινά πλέον γύρω μας, με την κρίση που μας ζώνει από παντού, δεν προέκυψε αιφνίδια ή μάλλον με τον ερχομό της. Είχε μεθοδευτεί σε τρόπο ζωής, όταν ακόμα ο κοινωνικός ιστός σθεναρά ή υποτυπωδώς λειτουργούσε.

Οταν η άρχουσα τάξη οργανώνεται σε καιρό ειρήνης με την έννοια του «ο σώζων εαυτόν σωθήτω», το σύνολο της κοινωνίας, όταν ξεσπάσει η κρίση, θα έχει υποστεί τέτοια ηθική καθίζηση που ο ένας θα στρέφεται απροκάλυπτα εναντίον του άλλου, χωρίς οποιαδήποτε αξιολογική κρίση να συνιστά κύρωση ή προτροπή προς αλλαγή.