Πώς γίνεται πιο δίκαιη µια κοινωνία;

Πότε µια κοινωνία είναι δίκαιη; Ποια είναι η σχέση της ηθικής, της ελευθερίας, της αγοράς, της ισότητας, της κοινωνικής αλληλεγγύης µε τη δικαιοσύνη; Αυτό το κεντρικό ερώτηµα θέτει ο καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας Μάικλ Σαντέλ.

Ο σκοπός της φιλοσοφίας, σύµφωνα µε τον Σαντέλ, είναι να παροτρύνει τους ανθρώπους να αναστοχαστούν για το ποια είναι η σχέση δικαίου και ηθικής και πώς αυτή η σχέση πραγµατώνεται στο επίπεδο της πραγµατικής και όχι ιδεατής κοινωνίας. Σε ζητήµατα όπως είναι οι θετικές διακρίσεις, οι εθελοντικοί στρατοί, η πώληση οργάνων του σώµατος, η ιατρικά υποβοηθούµενη αυτοκτονία, οι γάµοι των οµοφυλοφίλων, οι διαµάχες για την έκτρωση και τη χρήση των βλαστοκυττάρων, η ένταξη ατόµων µε ειδικές ανάγκες στον επαγγελµατικό αθλητισµό. Οι απαντήσεις που δίνει δεν µπορεί να καλύπτουν όλους, αλλά γονιµοποιούν έναν προβληµατισµό γύρω από τέτοια ζητήµατα. Σε µια κοινωνία, όπως η ελληνική, εθισµένη στην απλοποίηση, αυτή η φιλοσοφική προσέγγιση έχει τεράστια σηµασία.

Σύµφωνα µε την ωφελιµιστική άποψη, δικαιοσύνη σηµαίνει µεγιστοποίηση της ωφέλειας ή της ευηµερίας ή αλλιώς µεγαλύτερη ευτυχία για µεγαλύτερο αριθµό ανθρώπων. Αυτή είναι η πρώτη άποψη που εκθέτει και κρίνει ο Σαντέλ, επισηµαίνοντας όµως ότι σύµφωνα µ’ αυτήν η δικαιοσύνη παρουσιάζεται ως ισοζύγιο οφελών και ζηµιών. Αυτή η φιλοσοφική αφετηρία – υποστηρίζει – παραγκωνίζει θεµελιώδη ζητήµατα, όπως είναι τα ατοµικά δικαιώµατα και ανάγει όλες τις αξίες σε ένα κοινό νόµισµα (κόστος – όφελος µεταφρασµένο σε χρηµατικά ισοδύναµα). Κατά την άποψή του, ο ωφελισµός αδυνατεί να δει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια πέραν από την ωφελιµότητα.

Σύµφωνα µε την ελευθεριακή άποψη, δικαιοσύνη είναι η ελευθερία είτε των επιλογών που πραγµατοποιούνται στην αγορά είτε των επιλογών που θα έκαναν τα άτοµα σε µια αρχική θέση ισότητας. Ο Σαντέλ τη σχολιάζει κι αυτήν αλλά θα έλεγα πως ξεµπερδεύει πιο εύκολα µε την πραγµατικά αβαθή άποψη της ελεύθερης αγοράς και της τυπικής ισότητας ευκαιριών ως παραγωγούς δικαιοσύνης ή την επίσης ρηχή άποψη της αξιοκρατίας. Ο Καντ από την πλευρά του είναι ο φιλόσοφος που σύµφωνα µε τον Σαντέλ απαντά στο τι είναι δίκαιο, αρχίζοντας από την ερώτηση για το τι είναι πραγµατικά ελεύθερο. Για τον µέγιστο των φιλοσόφων, πραγµατικά αυτόνοµος είναι ο άνθρωπος του οποίου η βούληση καθορίζεται από τον λόγο και όχι από φυσικές ή µεταφυσικές αναγκαιότητες. Ετσι σ’ αυτόν τον αυτόνοµο άνθρωπο η ηθική προσδιορίζεται όχι από τα οφέλη, αλλά από τα κίνητρα µιας πράξης. Ο Ρολς πάλι, προσεγγίζει τη δικαιοσύνη µε τη λογική της καταπολέµησης των ανισοτήτων που γεννά η αγορά. Η ρολσιανή αρχή της διαφοράς αποσκοπεί στην ενίσχυση εκείνων των ανισοτήτων που λειτουργούν υπέρ των κατώτερων κοινωνικών στρωµάτων, χωρίς όµως, να αποτρέπει την ιδιωτική πρωτοβουλία. Τελικά υπάρχουν άραγε ανισότητες που κάνουν τις κοινωνίες πιο ίσες άρα πιο δίκαιες; Αυτό το ερώτηµα του Ρολς ο Σαντέλ το µετατρέπει σε ερώτηµα για το αν υπάρχουν διακρίσεις που κάνουν τις κοινωνίες πιο δίκαιες άρα και πιο ίσες. Ο Ρολς και ο Σαντέλ συµφωνούν πως αυτό συµβαίνει όταν ενισχύονται οι κοινωνικές υπηρεσίες του δηµόσιου τοµέα. Αυτή όµως είναι και η κλασική θέση της σοσιαλδηµοκρατικής κοινότητας…

Ο Γ. Σιακαντάρης είναι κοινωνιολόγος, αναπληρωτής επιστηµονικός διευθυντής στο ΙΣΤΑΜΕ Α. Παπανδρέου