Μήνες του µέλιτος και επικίνδυνα  διαζύγια

Ο πρόσφατος χωρισµός της Αλκης Ζέη µε τον εκδοτικό οίκο Κέδρο, ύστερα από 40 χρόνια συνεργασίας, κατέληξε στα δικαστήρια. Συχνά οι γάµοι συγγραφέων – εκδοτών βασίζονται σε σχέσεις τόσο περίπλοκες όσο… οι ερωτικές.

Η αλήθεια είναι ότι δεν είναι λίγοι οι συγγραφείς που βλέπουν µε καχυποψία τους εκδότες τους, άλλοτε δίκαια αλλά πολλές φορές και όχι. Σε αυτό δεν βοήθησε και η νοµοθεσία: ο θεµελιώδης για τα πνευµατικά δικαιώµατα Νόµος 2121 του 1993, άρθρο 33, παρ. 5, προέβλεπε: «Στις περιπτώσεις που η αµοιβή του δηµιουργού καθορίζεται σε ποσοστό επί της λιανικής πώλησης, όλα τα αντίτυπα του έργου πρέπει να φέρουν την υπογραφή του συγγραφέα, εκτός αν συµφωνηθεί άλλος τρόπος ελέγχου. Με προεδρικό διάταγµα, που θα εκδοθεί εντός εξαµήνου από της ισχύος του παρόντος νόµου, (…) θα καθορισθεί άλλος τρόπος ελέγχου του αριθµού των πωλούµενων αντιτύπων».

Οµως άλλοςτρόπος δεν καθορίστηκεποτέ. Και οι συγγραφείς που δεν έχουν αντικειµενικά πολλούς τρόπους να µάθουν τον ακριβή αριθµό πουληµένων αντιτύπων των βιβλίων τους, έχουν την τάση να πιστεύουν ότι η άλλη πλευρά τούς κλέβει.

Λόγος διακοπήςσυνεργασίας µπορεί επίσης να είναι η αναζήτηση απόµεριάς τουσυγγραφέα µιας καλύτερης προβολής, σε ένα τοπίο ιδιαίτερα ανταγωνιστικό, όπου εκδίδονται χιλιάδες νέοι τίτλοι κάθε χρόνο. Επίσης η αναζήτηση µεγαλύτερων ποσοστών στα πνευµατικά δικαιώµατα, τα οποία στην περίπτωση των γνωστών συγγραφέων είναι 15% επί της λιανικής τιµής, χωρίς να αποκλείονται κατ’ εξαίρεσιν και µεγαλύτερα νούµερα.

Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν πάντα κάποιοι που πιστεύουν στη σηµασία µιας καλής σχέσης του συγγραφέα µε τον εκδότη. Βλέπουµε λ.χ. συγγραφείς να ξεκινούν και να παραµένουν στον ίδιο εκδότη επί δεκαετίες, κάτι που γινόταν παλιότερα πιο συστηµατικά. Τέτοια περίπτωση είναι, λ.χ., του Μένη Κουµανταρέα που συνέδεσε τη συγγραφική του πορεία µε τον Κέδρο και παραµένει πάντα εκεί. Αλλά αυτές οι περιπτώσεις είναι όλο και πιο σπάνιες.

«Η καλή σχέση αποδίδει σε βάθος χρόνου», λέει στο «Βιβλιοδρόµιο» η εκδότρια Αννα Πατάκη. Ο οµώνυµος εκδοτικός οίκος, που κάποτε συνδεόταν κυρίως µε το εκπαιδευτικό βοήθηµα, υπήρξε από τους πρωταγωνιστές της «µεταγραφολογίας» την εποχή που ήθελε να εδραιωθεί και στον τοµέα της λογοτεχνίας, κάτι που ασφαλώς κατάφερε. «Υπήρξε µια περίοδος, κατά τα τέλη της δεκαετίας του ‘90, που τα νούµερα είχαν αυξηθεί και το βιβλίο έδειχνε να έχει µεγάλο δυναµισµό», συνεχίζει η Αννα Πατάκη. «Αυτήτηνοκταετία, ανάµεσα στο 1995 και το 2003,αναπτύχθηκε για πρώτη φορά το φαινόµενο τωνµεταγραφών συγγραφέων. Εκανα κι εγώ τότε συµφωνίες που δεν θα τις έκανα πια. Τώρα θεωρώ ότι τις µεταγραφές τιςέχουµεαφήσειπίσωµας. Μπορεί να υπάρχειµία εικόνα πολλών µετακινήσεων ξανά, αλλά αυτές είναι παρεπόµενες της κρίσης που έχει δηµιουργήσει προβλήµατα σε ορισµένους εκδότες. Κατά τα άλλα, πιστεύω ότι σήµερα υπάρχει µεγαλύτερη ψυχραιµία και οι εκδότες δεν βγαίνουν σε άγρα συγγραφέων. Στο κοµµάτι, άλλωστε, της ελληνικής λογοτεχνίας είναι δύσκολο να µην καλλιεργείς σχέσεις. Η προσωπική σχέση είναι ακόµη κυρίαρχη». Η αντίθετη άποψη
Εκ διαµέτρουαντίθετη είναιη άποψη του συγγραφέα Πέτρου Τατσόπουλου, πουέχει αλλάξει αρκετούςεκδοτικούςοίκους: «Εχω βαρύ ιστορικό», λέει. «Ηµουν πολλά χρόνια στην Εστία, µετά στον Καστανιώτη, µετά στο Μεταίχµιο, τώρα έβγαλα βιβλίο στο Οξύ όπου θα βγάλω και το επόµενο. Το κρίσιµο σηµείο από τη µεριά του συγγραφέα, σηµείο που δεν θέλουν να αντιληφθούν οι εκδότες, είναι το πώς ζει ο συγγραφέας όσο γράφει. Αυτό πια προσπαθώ να εξασφαλίζω στις συµφωνίες. Και δεν µιλάµε για µεγάλα ποσά, αλλά για ποσά που σου επιτρέπουν να µην πεθάνεις από ασιτία! Το ρίσκο αυτών των προκαταβολών οι περισσότεροι εκδότες δεν θέλουν να το αναλάβουν. Οπότε, πηγαίνω όπου µπορώ να κάνω µια τέτοια συµφωνία και κάθε βιβλίο µου το διαπραγµατεύοµαι πλέον από την αρχή, σαν να είναι το πρώτο.

Ιδιαίτερη περίπτωση, στον χώρο του νεανικούβιβλίου εκείνος, όπως και η Ζέη, είναι ο Ευγένιος Τριβιζάς. Βγάζει τα βιβλία του σε διαφορετικούς οίκους ταυτοχρόνως: «Γράφω έναν µεγάλο αριθµό βιβλίων διάφορων ειδών, που είτε δεν ταιριάζουν στο προφίλ είτε δεν θα ήταν εύκολο να ενταχθούν στο πρόγραµµα ενός µόνο εκδοτικού οίκου. Επίσης, εάν κάτι δεν πάει καλά, δεν θα ήθελα να εξαρτώµαι µόνο από µία µόνο επιχείρηση. Από τη στιγµή, πάντως, που ένας τίτλος έχει κυκλοφορήσει µε έναν συγκεκριµένο οίκο, δεν έχει αλλάξει στέγη, παρά µόνο µια δυο φορές, µε τη συναίνεση του εκδότη και χωρίς αυτό να έχει ταράξει τις µεταξύ µας σχέσεις», προσθέτει.

Και συµπληρώνει: «Αν υπάρχει ηθική δέσµευση, αυτή είναι της καλόπιστης εφαρµογής των συµφωνηθέντων. Αν ένας συγγραφέας σε στιγµές συναισθηµατικής έξαρσης έχει δώσει όρκους αιώνιας και αποκλειστικής αφοσίωσης σε έναν εκδότη, ο τελευταίος έχει κάθε λόγο να αισθάνεται προδοµένος αν ο πρώτος αθετήσει την υπόσχεσή του. Το ίδιο και ένας συγγραφέας, αν ο εκδότης τού υπόσχεται πετραχήλια, τα οποία οι λαγοί αρνούνται να φορέσουν».

Ο Νώντας Παπαγεωργίου των εκδόσεων Μεταίχµιο, για τον οποίο κάποιοι πιστεύουν ότι είναι «επιθετικός παίκτης» στην αγορά του βιβλίου, λέει ότι «δεν είναι σωστό να συζητάµε και να τσακωνόµαστε για τα αυτονόητα». Και προσθέτει: «Εφόσον υπάρχει ένα συµβόλαιο µεταξύ εκδότη και συγγραφέα, πρέπει να γίνεται σεβαστό και από τις δύο πλευρές ό,τι και αν λέει. Σε ό,τι αφορά στον εκδότη, πρέπει να υπάρχει fair play. Οταν ένας συγγραφέας αποφασίσει να µετακινηθεί, ο εκδότης θα πρέπει να σεβαστεί τηνεπιλογή του, ακόµη κι αν τον στεναχωρεί». Ως προς το σύγχρονο εκδοτικό τοπίο, λέει ότι οι συγγραφείς υπογράφουν πλέον συµβόλαιο µόνο για το βιβλίο που φέρνουν. «Σε ορισµένες περιπτώσεις νέων συγγραφέων έχει υπάρξει πρόβλεψη ότι και τα επόµενα δύο τρία βιβλία τους οφείλουν να τα δώσουν πρώτα στον ίδιο εκδότη και µόνο αν εκείνος αρνηθεί να τα εκδώσει να µπορούν να τα πάνε αλλού, εντούτοις και αυτό πια σπανίζει». Οσο για τα περίφηµα πριµ µεταγραφών υποστηρίζει ότι δεν υπάρχουν πια και ότι δίνονται µόνο, σε ορισµένες περιπτώσεις, προκαταβολές έναντι δικαιωµάτων, που αφαιρούνται στη συνέχεια από τα δικαιώµατα επί των πωλήσεων.

Ως προς την πιθανότητα να πληρώνονται προκαταβολικά βιβλία που δεν έχουν ακόµη γραφεί, ο Νώντας Παπαγεωργίου πιστεύει ότι δεν είναι κάτι εφικτό µε την έννοια ότι «δεν µπορείς να βάλεις σε λογοτέχνη όροπου να τον υποχρεώνει να γράψει, αυτό είναι βιασµός της πνευµατικής δηµιουργίας».

Οι ατζέντηδες
Η Αννα Πατάκη λέει, πάντως, ότι σε µη λογοτεχνικά έργα του εξωτερικού συµβαίνει να κλείνονται οι συµφωνίες πριν αυτά γραφούν, στο στάδιο του proposal. Και σηµειώνει ότι εκεί που συµβαίνει συχνότερα να δίνονται µεγάλες προκαταβολές είναι στα βιβλία γνωστών ξένων συγγραφέων, όπου οι ατζέντηδες οργανώνουν πλειστηριασµούς. Κάποιοι µιλούν για αρκετές δεκάδες χιλιάδες ευρώ σε ορισµένες περιπτώσεις. «Βλέπεις προκαταβολές δυσανάλογες των προσδοκώµενων πωλήσεων και του µεγέθους της χώρας», λέει. «Ο ανταγωνισµός είναι οξυµµένος σε αυτόν τον τοµέα. Παίζει ρόλο και ότι οι ελληνικοί εκδοτικοί οίκοι είναι οικογενειακές επιχειρήσεις, οπότε υπεισέρχονται και θέµατα προσωπικών εγωισµών. Να πάρεις εσύ το βιβλίο, για να µην το πάρει ο άλλος. Τις πολύ λίγες φορές που παρασύρθηκα µού έγινε µάθηµα».

Στα πολυσέλιδα συµβόλαια που κάνουνµετουςσυγγραφείς τους οι εκδόσεις Πατάκη, συνήθως ορίζουν επταετή διάρκεια. Το σύνηθες είναι τα συµβόλαια να ξεκινούν από τα πέντε χρόνια και να φτάνουν ή να ξεπερνούν τα εννέα, ενώ ο Νόµος 2121 προβλέπει ότι αν δεν ορίζεται άλλος χρόνος στο συµβόλαιο, αυτό λύεται ύστερα από πέντε έτη.

Ως σηµαντικό πρόβληµα, ο Ευγένιος Τριβιζάς θεωρεί ότι «πολλές φορές είτε δεν υπογράφονται καν συµβόλαια, είτε επιβάλλονται από τους διαπραγµατευτικά ισχυρότερους, είτε δεν µελετώνται προσεχτικά από τους συγγραφείς. Επίσης, ότι συχνά δεν συµφωνείται αποτελεσµατικός και αδιαµφισβήτητος τρόπος έλεγχου του αριθµού των εκδιδόµενων ή επανεκδιδόµενων αντιτύπων, ούτως ώστε να αποφεύγονται αργότερα βάσιµες ή αβάσιµες υπόνοιες και συγκρούσεις. Οσο διαρκεί ο µήνας του µέλιτος, µέσα στην ευφορία της επερχόµενης έκδοσης του έργου του, το συµβόλαιοθεωρείται από τον συγγραφέα µιατυπικήδιαδικασία πουδεν χρήζει ενδελεχούς µελέτης. Οταν φτάνει η στιγµή του χωρισµού, διαβάζοντάς το για πρώτη φορά προσεχτικά, διαπιστώνει µε φρίκη ότι το διαζύγιο µπορεί να εκδοθεί εις βάρος του».