Φασουλήδες υπεράνθρωποι

Ιλαροτραγικές ιστορίες γύρω από τη συνάντηση της ανθρώπινης έπαρσης με την υπαρξιακή αφασία- και η νοσταλγία μιας χαμένης πληρότητας
Βιβλίο με πρόδηλα ειρωνικό τίτλο. Καθόλου χαρισάμενη δεν είναι η ζωή που περιγράφεται στα αφηγήματά του. Ήταν τέτοια μόνο στη φαντασία εκείνων που την επέλεξαν και που βίωσαν για λίγο την ψευδαίσθηση της παντοδυναμίας του εγώ τους, πριν συντριβούν μέσα στο ίδιο υπαρξιακό κενό από το οποίο ήθελαν να ξεφύγουν.

Βρισκόμαστε και πάλι στο κλίμα που γνωρίσαμε πριν από τρία χρόνια, στο πρώτο βιβλίο του 39χρονου σήμερα Σπύρου Γιανναρά, τη συλλογή διηγημάτων «Ο λοξίας». Ένα κλίμα κωμικών και ζοφερών μαζί παραβολών, που θυμίζουν άλλοτε Κάφκα, άλλοτε γκόθικ μυθιστορήματα του 18ου αιώνα και άλλοτε γάλλους εκπροσώπους της φαντασιακής λογοτεχνίας όπως ο Νερβάλ και, προπαντός, ο Μαρσέλ Αιμέ. Οι φιλοσοφικές ανησυχίες του συγγραφέα μοιάζουν σταθερές και απηχούν μια έμμεση θρησκευτικότητα, που φέρνει στον νου τον Ντοστογιέφσκι: οι ήρωές του, μηδενιστές από ψυχική παραλυσία, ηδονιστές ανίκανοι να νιώσουν ηδονή, ατομικιστές χωρίς κανέναν εσώτερο δεσμό με άλλους ανθρώπους, καλλιεργούν έναν κανιβαλικό ναρκισσισμό, καταβροχθίζουν τους γύρω τους για να επιβεβαιώσουν τη δύναμή τους και απογειώνονται μέσα στην έπαρσή τους, μόνο και μόνο για να γίνει πιο παταγώδης η πτώση τους.

Το εκτενέστερο από τα διηγήματα της συλλογής, μάλλον νουβέλα, με τίτλο «Βίος και πολιτεία του Ανδρέα Τιτθόν», παραπέμπει ευθέως στον Ντοστογιέφσκι. Ο ήρωάς του είναι ένας άλλος Ρασκόλνικοφ, που από παραλίγο αυτόχειρας γίνεται αδίστακτος εκτελεστής ανθρώπων τους οποίους θεωρεί ουτιδανούς, άχρηστους ή απλώς ενοχλητικούς για τον ίδιο.

Ώσπου συναντάει κάποιον που του ζητάει από μόνος του να τον σκοτώσει, εξηγώντας του τους λόγους σε μια φιλοσοφική συζήτηση περί ζωής και θανάτου, που κάνει τελικά τον αυτάρεσκο φονιά ν΄ αντικρίσει στον άλλο, σαν σε καθρέφτη, τη δική του υπαρξιακή έρημο και να καταρρεύσει.

Παραλλαγές αυτού του μοτίβου αναπτύσσονται στα περισσότερα άλλα διηγήματα. Δυο βουλιμικοί, αλλά ανηδονικοί εραστές, που διαφημίζουν τα σεξουαλικά κατορθώματά τους μέσα από το διαδίκτυο, καταλήγουν στην εξάντληση και την αφασία. Ένας παπάς που πιστεύει πως αγίασε από την πολλή ευσέβειά του διαψεύδεται οικτρά από τη νεκρανάσταση μιας ετοιμοθάνατης γριούλας, την οποία είχε κοινωνήσει συνοδεύοντας τα άχραντα μυστήρια με κατσάδες για πλημμελή τήρηση των θρησκευτικών καθηκόντων της. Ο ντρεσαρισμένος κανακάρης μιας υπερφιλόδοξης και υπερεπεμβατικής μάνας εξελίσσεται, σύμφωνα με το σχέδιό της, σε διάσημο γιατρό, για ν΄ αρχίσει λίγο πριν από τα σαράντα του να κινείται αντίστροφα στην κλίμακα της ηλικίας και να ξαναγίνει τελικά βρέφος. Ένας άνθρωπος ανακαλύπτει ότι έχει τη δύναμη να μεταμορφώνει τους άλλους σε ζώα, ανάλογα με την εμφάνιση και τη συμπεριφορά τους (εδώ υπάρχουν απολαυστικές εμπνεύσεις από τη «ζωολογία» της ελληνικής κοινωνίας), αλλά δεν υπάρχει κανένας να εκτιμήσει το μοναχικό έργο του, που ο ίδιος θεωρεί ως εκδίκηση των αδικημένων.

Σε σύγκριση με το πρώτο βιβλίο του Σπύρου Γιανναρά, αυτό πιστοποιεί αλματώδη πρόοδο. Η γλώσσα είναι πολύ πιο επεξεργασμένη, οι παρομοιώσεις, που εκεί ήταν αρκετές φορές εκβιασμένες και άχαρες, έχουν γίνει εξαιρετικά εύστοχες και παραστατικές. Θα δώσω δύο παραδείγματα από το πρώτο και ίσως πιο πετυχημένο διήγημα της συλλογής, αυτό για τη διαδικτυακή σεξουαλική επιδειξιμανία. Η «συναθλήτρια» ενός από τους δύο ψυχαναγκαστικούς ζογκλέρ του σεξ, εξίσου αναφροδισιακή μ΄ εκείνον, έσπευδε ν΄ ανταποκριθεί σε ό, τι εκλάμβανε ως ερωτικό κρεσέντο του «αφήνοντας μικρές λευκές κραυγές, σαν άσφαιρες ριπές». Και όταν εκείνος έκανε για άλλη μια φορά «κουρασμένο και απηυδησμένο σεξ» με μια από τις περιστασιακές παρτενέρ του, καταβάλλοντας μεγάλη προσπάθεια να συντονιστεί μαζί της, «Έχανε τον ρυθμό σαν ακάτεχος μαθητής που χάνει τα παραγγέλματα την ώρα της γυμναστικής ένεκα απροσεξίας, κι έπειτα προσπαθεί αγχωμένα να αντιγράψει τις κινήσεις από τον διπλανό του». Τέτοιες παρομοιώσεις δεν είναι φιοριτούρες, «καλολογικά στοιχεία». Διερευνούν την ίδια την ουσία του θέματος. Η γλωσσική ευφορία του συγγραφέα έχει κάτι από την ερωτική μέθη που λείπει από τους ήρωές του, η λεξιλογική αδηφαγία του τρέφεται απ΄ όλα τα στρώματα, συγχρονικά και διαχρονικά, της ελληνικής γλώσσας. Σ΄ αυτό ελλοχεύει βέβαια κι ένας κίνδυνος, που ο Γιανναράς δεν κατορθώνει ν΄ αποφύγει τελείως. Γιατί πολλές φορές ο αναγνώστης έχει την αίσθηση ότι η γλωσσική πληθωρικότητα του κειμένου γίνεται αυτοσκοπός και τείνει ν΄ αποσπά την προσοχή από την ανάπτυξη της ιστορίας.

Μια άλλη ένσταση που θα μπορούσε κανείς να προβάλει αφορά τη στάση του Γιανναρά απέναντι στο θέμα του. Αρκετές φορές ο συγγραφέας παρεμβαίνει στην αφήγηση, με παιγνιώδη τρόπο (που τον τονίζει περισσότερο ο γκροτέσκος, εξωπραγματικός χαρακτήρας των ιστοριών του), για να μας πει ότι πληροφορήθηκε αυτό ή εκείνο για τον ήρωά του. Η άμεση αυτή προβολή ενός ειρωνικά κριτικού συγγραφικού εγώ αφήνει ίσως μια γεύση αλαζονείας, όχι ανόμοιας με αυτή που καταδικάζεται στα διηγήματα: ο συγγραφέας, βέβαιος για το δίκιο του, αντιμετωπίζει αφ΄ υψηλού τους ήρωές του, όπως εκείνοι, βέβαιοι για το δικό τους δίκιο, αντιμετωπίζουν αφ΄ υψηλού τους άλλους.

Οτι η συγγραφική ιδιοσυγκρασία του Γιανναρά μπορεί να εκφραστεί, ίσως μάλιστα αυθεντικότερα, και σε μια πιο απαλή, πιο συναισθητική τονική κλίμακα υποδεικνύεται από το τελευταίο διήγημα της συλλογής. Εδώ βρισκόμαστε σ΄ ένα πολύ διαφορετικό κλίμα. Το τραπέζι στην κουζίνα του πατρικού σπιτιού, γύρω από το οποίο συγκεντρωνόταν η οικογένεια για φαγητό, γίνεται για τον συγγραφέα σύμβολο οικογενειακής (ή μήπως γενικότερα κοινοτικής;) συνοχής και υπαρξιακής θαλπωρής, όπως η σταδιακή απομάκρυνση από αυτό, προς το καθιστικό με το κουτί της τηλεόρασης («που μας συγκέντρωνε ολόγυρά του, όπως οι προβολείς του αυτοκινήτου τα αγριοκούνελα») ή για καινούργια σπιτικά, γίνεται μέτρο της φθοράς του χρόνου και της πορείας προς την υπαρξιακή αβεβαιότητα.

Θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί ότι το διήγημα αυτό, με τον εντελώς προσωπικό, τρυφερό και μελαγχολικό τόνο του, θα έπρεπε ν΄ ανήκει σε μια άλλη συλλογή. Ίσως όμως ο συγγραφέας θέλησε να κλείσει το βιβλίο του με μια αντίστιξη στο παγερό τοπίο της υπαρξιακής κενότητας, που χαρτογράφησε στα προηγηθέντα διηγήματα.