Πρωταγωνιστής η Ανατολική Μεσόγειος

Τα γεγονότα που σημάδεψαν την περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου από τις αρχές του αιώνα, τα ιστορικά και κοινωνικοπολιτικά γεγονότα που βασάνισαν τον λαό της Αιγύπτου, αποτελούν τον πρωταγωνιστή στις περισσότερες από τις ιστορίες του Ναγκίμπ Μαχφούζ.

Ο Ναγκίμπ Μαχφούζ θεωρείται ένας από τους πιο αντιπροσωπευτικούς συγγραφείς, όχι μόνο της Αιγύπτου, αλλά και του υπόλοιπου αραβικού κόσμου. Η επιτυχία και η δημοτικότητά του, εκτός των συνόρων του αραβικού κόσμου, οφείλεται στο γεγονός ότι σε όλα του σχεδόν τα βιβλία αποτυπώνει ρεαλιστικά τη βασική εικόνα της αιγυπτιακής αστικής κοινωνίας. Δηλαδή, κατά κύριο λόγο την κοινωνία της αγαπημένης του πόλης του Καΐρου, μετις μικρές και τις μεγάλες γειτονιές . Ωστόσο, η ικανότητα του Μαχφούζ βρίσκεται στο ότι αν και δεν ξεχνά την ιθαγένειά του, την προέλευση και τις παραδόσεις του, την ίδια στιγμή μεταμορφώνει τα τοπικά στοιχεία, τις «εξωτικές» για πολλούς εικόνες του κόσμου της Ανατολής, σε ένα σύμπαν ανθρώπων και καταστάσεων που το συναντούμε σε κάθε γωνιά της γης. Ο κόσμος που περιγράφει παραμένει ο τυπικός κόσμος της Αιγύπτου, με τις γραφικές γειτονιές, τα σοκάκια, τις πολύβουες αγορές, αλλά τα θέματα που πραγματεύεται είναι οικουμενικά, διαχρονικά και πανανθρώπινα. Χρησιμοποιεί δηλαδή το «μικροκοσμικό» πλαίσιο του τόπου του για να εκθέσει έναν κόσμο που συνεχώς αλλάζει, γιατί έτσι είναι η ζωή των κοινωνιών και των ατόμων. Ετσι, ακόμα κι όταν περιγράφει χαρακτήρες που φέρουν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της Ανατολής και δανείζεται την πρώτη ύλη του από την καθημερινή ζωή στην Αίγυπτο, αυτοί οι χαρακτήρες μπορούν να αναγνωριστούν παντού.

Χαρακτηριστικός είναι στα βιβλία του Μαχφούζ ο δεσμός της καθημερινότητας με την ίδια την Ιστορία. Σε πολλές ιστορίες του αναδύεται η εικόνα μιας ολόκληρης εποχής που σημάδεψε όχι μόνο την ιστορία της Αιγύπτου, αλλά και την παγκόσμια ιστορία. Αλλά και σε αυτή την περίπτωση υπάρχουν πάμπολλα σημεία ταύτισης με άλλους λαούς, τους αγώνες τους για ανεξαρτησία και ελευθερία. Στο έργο του σπουδαίο ρόλο παίζει και η σχέση του με τη θρησκευτική πίστη, χωρίς αυτό να σημαίνει φανατισμό ή θρησκοληψία. Κάθε άλλο. Ο Μαχφούζ καταδικάζει κάθε είδος φανατισμού ή τυπολατρίας, για τις θρησκευτικές πεποιθήσεις όχι μόνο του μουσουλμάνου αλλά και κάθε πιστού. Σεβασμός προς το θείο αλλά και ξεκάθαρη κριτική στάση απέναντι στον φανατισμό και στον τρόπο που πολλοί, εσφαλμένα ίσως, αντιλαμβανόμαστε τη θρησκεία. Ακόμα και τα μουσουλμανικά σύμβολα που χρησιμοποιεί στα βιβλία του, όπως ο μιναρές ή τα τεμένη, με έναν μαγικό τρόπο τα μετατρέπει σε πανανθρώπινα σύμβολα, αφού είναι τα καταφύγια τού κάθε κατατρεγμένου ή περιθωριοποιημένου ανθρώπου.