Θεωρίες συνωμοσίας στο κυνήγι της εξουσίας…

Ο Νιλ Αρμστρονγκ δεν πάτησε ποτέ το πόδι του στη Σελήνη και τους Δίδυμους Πύργους τούς έριξε η CΙΑ: στο πάνθεον αυτής της παράλληλης συνωμοσιολογικής πραγματικότητας, τα Πρωτόκολλα της Σιών
κατέχουν μια ιδιαίτερη θέση. Και γίνονται πρωταγωνιστές στο καινούργιο μυθιστόρημα του Ουμπέρτο Εκο
Tριάντα χρόνια από το Ονομα του Ρόδου, ο Ουμπέρτο Εκο υπερασπίζεται και πάλι τη γνώση και τον ορθό λόγο απέναντι στη δεισιδαιμονία και την προκατάληψη. Ο ήρωάς του αυτή τη φορά δεν είναι ένας φωτισμένος μοναχός του Μεσαίωνα. Στο Κοιμητήριο της Πράγας (εκδόσεις Ψυχογιός, μετάφραση Εφη Καλλιφατίδη) πρωταγωνιστής είναι ένας σχεδόν παρανοϊκός πλαστογράφος που βάζει ένα χεράκι για να ακινητοποιήσει το κάρο του 19ου αιώνα.

Ηταν ο αιώνας των εθνικών επαναστάσεων αλλά και της Κομμούνας του Παρισιού. Του Μαρξ αλλά και του Φρόιντ. Της πολιτικής χειραφέτησης αλλά και της φιλελευθεροποίησης. Της γέννησης του σοσιαλισμού αλλά και του αντισημιτισμού, των δυο-ισμών που θα πυροδοτούσαν τα μεγάλα γεγονότα του τέλους της χιλιετίας. Τον 19ο αιώνα ο κόσμος των μοναρχιών και της Αγίας Εδρας άφηνε τον επιθανάτιο ρόγχο του. Δεν ήταν ένας ήσυχος θάνατος. Φορείς απόλυτης εξουσίας και χωρίς καμία υποχρέωση λογοδοσίας από την εποχή του Μεσαίωνα, οι βασιλείς και η Καθολική Εκκλησία έδωσαν μια σκληρή μάχη για να διατηρήσουν τα προνόμιά τους. Και οι δυο άφησαν τη βρώμικη δουλειά στα παρακράτη τους, αρτηριοσκληρωτικά μορφώματα που δρούσαν με τεράστια αποθέματα φανατισμού, περίσσευμα κυνισμού και όπως κάθε παρακράτος σχεδόν ανεξέλεγκτα.

Ο Ουμπέρτο Εκο σκύβει με περισκοπικό βλέμμα πάνω από αυτόν τον σκοτεινό κόσμο για να περιγράψει τον υπόγειο πόλεμο που διεξάγουν οι δυνάμεις του σκοταδισμού απέναντι στον άνεμο της ελευθερίας που εκείνη την εποχή σάρωνε μεγάλο μέρος της Γηραιάς Ηπείρου. Αντλεί το υλικό του από τη μικρή Ιστορία για να συνθέσει ένα παζλ από πραγματικά γεγονότα, οι πρωταγωνιστές των οποίων συνέβαλαν έμμεσα ή άμεσα στην πιο εμβληματική απάτη της εποχής: τα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών, ένα κατασκεύασμα που υποτίθεται ότι αποκάλυπτε τη συνωμοσία των Εβραίων για την κατάκτηση του κόσμου.

Ο Εκο πιάνει το νήμα από την αρχή για να ξετυλίξει ένα κουβάρι που ακόμη και σήμερα δεν σταματούν να μπερδεύουν με αξιοθαύμαστη επιμέλεια οι λάτρεις των θεωριών συνωμοσίας. Μαζί με τους «σατανιστές» μασόνους και τις μυστικές εταιρείες της εποχής, οι Εβραίοι της διασποράς ήταν ένας εύκολος στόχος. Συγκέντρωναν όλα τα προσόντα για τη δημιουργία ενός φανταστικού εχθρού, μιας φοβερής απειλής, η έλευση της οποίας είχε αρχίσει να προαναγγέλλεται από την εποχή της σταύρωσης του Χριστού. Μια γαμψή μύτη εξάλλου είναι απίστευτα ταιριαστή στο τρομακτικό πορτρέτο μιας δαιμονικής μορφής.

Στο κέντρο αυτού του αριστοτεχνικά αλφαδιασμένου καμβά από πραγματικά γεγονότα και υπαρκτά πρόσωπα, ο Ουμπέρτο Εκο τοποθετεί έναν φανταστικό ήρωα. Είναι ένας Ιταλός που αισθάνεται να έχει μια εκλεκτική συγγένεια με τους Γάλλους όπως όλοι οι Ιταλοί που κατάγονται από το Πιεμόντε. Ο Εκο δανείζει αυτά τα δυο στοιχεία από τον εαυτό του στον πρωταγωνιστή του μόνο και μόνο για να κατασκευάσει ένα τέρας με το κέφι ενός συνειδητοποιημένου δόκτωρα Φρανκενστάιν και να μπορέσει στη συνέχεια να ξεκοκαλίσει με την άνεσή του το υποτιθέμενο ημερολόγιο του δημιουργήματός του. Ο Σιμόνε Σιμονίνι, επινοημένος εγγονός ενός υπαρκτού μοναρχικού λοχαγού κι ενός φανταστικού καρμπονάρου πατέρα, έχει τα χαρακτηριστικά μιας αποκρουστικής μορφής που μηχανορραφεί εκ κατασκευής, παραχαράσσει και πλαστογραφεί σαν καλοκουρδισμένη μηχανή, αλλάζει ταυτότητες από ένστικτο επιβίωσης και σκοτώνει από στυγνό υπολογισμό- το χειρότερο είναι ότι κάνει τα πάντα χωρίς ούτε να λυπάται αλλά ούτε και να χαίρεται. Εκμεταλλεύεται όσους τον εμπιστεύονται, προδίδει χωρίς τύψεις, εκδικείται χειρουργικά, αποστρέφεται φοβικά ό,τι δεν του μοιάζει (δηλαδή τους πάντες), επικαλείται ηθικά κίνητρα με τον χαλαρό ζήλο ενός ανθρώπου που ξέρει ότι δεν γίνεται πιστευτός από κανέναν και ότι οι ηθικές του επικλήσεις ακούγονται σαν φτηνές δικαιολογίες. Ενδεχομένως δεν είναι ο χειρότερος στην ιστορία του μυθιστορήματος αλλά είναι ξεχωριστός για τουλάχιστον έναν λόγο: αντίθετα με πολλούς μυθιστορηματικούς ήρωες που παρατηρούν τα ιστορικά γεγονότα ως κομπάρσοι και που απλώς τούς έλαχε ο κλήρος να τα διηγηθούν, ο Σιμονίνι του Εκο συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση της ιστορίας ως εντολοδόχος άλλοτε των Ιησουιτών, κάποτε των μυστικών υπηρεσιών του Ναπολέοντα Γ΄ και στο τέλος της τσαρικής Οχράνα.

Ο φανταστικός ήρωας γνωρίζει τους πραγματικούς πρωταγωνιστές της εποχής. Ταξιδεύει με τον ενθουσιώδη Αλέξανδρο Δουμά στη Νότια Ιταλία, ζει από πρώτο χέρι την κάθοδο των Χιλίων του Γαριβάλδη, βλέπει έναν καταπονημένο Βίκτωρα Ουγκώ σε κάποιο σαλόνι του Παρισιού, συνομιλεί σε ένα εστιατόριο με έναν νεαρό Ζίγκμουντ Φρόιντ στον οποίο φαίνεται «υπερβολικό να τα αναγάγουμε όλα στο σεξ» και που δεν έχει την παραμικρή πρόθεση να αναλύει τα όνειρα των ασθενών του. Και ναι, είναι ο πλαστογράφος του εγγράφου που ενοχοποιεί τον λοχαγό Ντρέιφους ως πράκτορα των Πρώσων.

Οι δευτεραγωνιστές εκείνης της περιόδου συνθέτουν την πινακοθήκη των προσώπων που ηθελημένα ή αθέλητα συνέβαλαν στη συγγραφή των Πρωτοκόλλων . Το νήμα της αφήγησης ξεκινά από την επιστολή του πραγματικού παππού Σιμονίνι με την οποία προειδοποιεί τον αβά Μπαρουέλ- έναν ιερωμένο που είχε καταγγείλει τη Γαλλική Επανάσταση ως συνωμοσία των Ιακωβίνων και των Διαφωτιστών-, ότι οι Εβραίοι απεργάζονται την κατάκτηση του κόσμου. Ο επινοημένος εγγονός Σιμονίνι, που ως παιδί τρέμει τους Εβραίους, βρίσκει σε αυτήν την επιστολή τη μαγιά που θα τον εξασφαλίσει οικονομικά στην ενήλικη ζωή του. Τα υπόλοιπα είναι δουλειά της ιστορίας της λογοτεχνίας: τα λαϊκά μυθιστορήματα του Αλέξανδρου Δουμά ή του Ευγένιου Συ προσέφεραν το περίγραμμα μιας καλής θεωρίας συνωμοσίας, ο αντισημίτης πλαστογράφος Χέρμαν Γκέντσε έβαλε μια αποκρυφιστική σκηνή από το εβραϊκό κοιμητήριο της Πράγας πριν αυτό δώσει τη θέση του στη Βασιλεία της Ελβετίας, ο σοσιαλιστής Μορίς Ζολί προσέφερε τους «αυθεντικούς» διαλόγους των συνωμοτών από έναν φανταστικό διάλογο ανάμεσα στον Μακιαβέλι και τον Μοντεσκιέ- μόνο που οι δικοί του Εβραίοι ήταν ο γάλλος αυτοκράτορας.

Η πραγματική ιστορία των Πρωτοκόλλων είναι γνωστή από το 1921 όταν ένας δημοσιογράφος των «Τάιμς» του Λονδίνου εντόπισε ένα αντίτυπο του έργου του Ζολί και αποκάλυψε τις σκανδαλώδεις ομοιότητες ανάμεσα στα δυο βιβλία. Μάταιος κόπος. Τα Πρωτόκολλα βρίσκουν το κοινό τους ως «αυθεντικά ντοκουμέντα» μέχρι τις μέρες μας. Αποδεικνύοντας ότι ακόμη και οι πιο κραυγαλέες θεωρίες συνωμοσίας έχουν εξαιρετική αντοχή στον χρόνο.