Οταν το έγκληµα γίνεται λαϊκό θέαµα

Στον «πρωτοπόρο, σε ευρωπαϊκό επίπεδο» συγγραφέα και δηµοσιογράφο Γιάννη Μαρή που «εγκαινίασε το ελληνικό αστυνοµικό και δηµιούργησε σχολή» ήταν αφιερωµένη εκδήλωση της Ελληνικής Λέσχης Συγγραφέων Αστυνοµικής Λογοτεχνίας
«Ηµασταν τότε µια µεγάλη παρέα αριστερών. Αλλά κανένας από τους αριστερούς φίλους του δεν είχε διαβάσει ποτέ τα βιβλία τουΓιάννη Μαρή» λέει η Αλκη Ζέη. Με τον Γιάννη Τσιριµώκο, όπως ήταν το πραγµατικό όνοµα του συγγραφέα και δηµοσιογράφου, η Αλκη Ζέη ήταν στενή φίλη – άλλωστε και η Αθηνά, µε την οποία παντρεύτηκε ο Μαρής, φίλη της Αλκης ήταν. «Τα βιβλία του ήταν µες στο σπίτι αλλά ούτε εγώ, ούτε η Αθηνά τα διαβάζαµε τότε. Θεωρούνταν παραλογοτεχνία» λέει.

«Αυτή ήταν η µεγάλη ατυχία του Μαρή: έγραψε σε λάθος τόπο, σε λάθος χρόνο» διευκρινίζει ο συγγραφέας αστυνοµικής λογοτεχνίας Πέτρος Μάρκαρης. «Στην πραγµατικότητα, ήταν πρωτοπόρος. Χρησιµοποίησε την αστυνοµικήλογοτεχνία ως όχηµα για να δει την κοινωνία. Ηταν πρωτοπόρος και πανευρωπαϊκά γιατί, µεεξαίρεση τονΣιµενόν, οι συγγραφείς αστυνοµικού, τότε, στην ουσία έστηναν σταυρόλεξα,βάζοντας εµπόδια στοναναγνώστη για να µην µπορεί να βρει τον δολοφόνο. Ο Μαρής, αντίθετα, είδε τη µετεµφυλιακή ελληνική κοινωνία και µάλιστα την εντός των τειχών, στο Κολωνάκι, µια κοινωνία µαυραγοριτών και δωσίλογων.Αυτή την ψευδοµεγαλοαστική τάξη πουέβγαλε λεφτά συνεργαζόµενη µε τους Γερµανούς.

Ο Μαρής το είδε σε όλη του την έκταση το φαινόµενο αυτό και µάλιστα ήταν ο µόνος συγγραφέας που το είδε. Η Αριστερά δεν το είδε, ούτε ο Φραγκιάς, ούτε ο Κοτζιάς.Εκείνοι ενδιαφέρονταν για το προλεταριάτο και τις εργατικές συνοικίες. Ο Μαρής απαξιώθηκε τότε από δεξιούς και αριστερούς ως παραλογοτεχνία και από τους αριστερούς ειδικότερα ως συγγραφέας που ασχολείται µε το Κολωνάκι και όχι µε τους κυνηγηµένους αριστερούς. ∆εν καταλάβαιναν ότι η µεγάλητου προσφορά ήταν ακριβώς ότι ασχολιόταν µε αυτό το Κολωνάκι της µετεµφυλιακής περιόδου» κατέληξε ο Πέτρος Μάρκαρης.

Ούτε ο ίδιος ο Μαρής, ωστόσο, µιλούσε τότε πολύ για τα βιβλία του. Κι ας επρόκειτο αργότερα να διαβαστεί όσο λίγοι έλληνες συγγραφείς, και να διαβάζεται µε αµείωτο ενδιαφέρον µέχρι σήµερα. Στην εκδήλωση– την πρώτη εδώ καιπολλά χρόνια – που έγινε προ ηµερών στη µνήµη του στο Πνευµατικό Κέντρο του ∆ήµου Αθηναίων και την οποία οργάνωσε η νεαρή – ιδρύθηκε πέρσι – Ελληνική Λέσχη Συγγραφέων Αστυνοµικής Λογοτεχνίας (ΕΛΣΑΛ), το κλίµα ήταν ιδιαίτερα θερµό.

Με παρόντα τονγιο τού συγγραφέα Αγγελο Τσιριµώκο που ζει και εργάζεται στις Βρυξέλλες και µε συναδέλφους του από τη δηµοσιογραφίαή απλώς θαυµαστές του ναπαίρνουν τονλόγο – ο συγγραφέας Απόστολος ∆οξιάδης είπε ότι δενυπάρχει βιβλίο του που να έχει διαβάσει κάτω από πέντε φορές! –, ζωντάνεψε το πορτρέτο ενός ανθρώπου µε σπουδαία πορεία στη δηµοσιογραφία,ευγενούς, µεγενναιοδωρία και ανιδιοτέλεια.

Ο «Γιάννης του βουνού» – όπως είπε ο Ριχάρδος Σωµερίτης ότι αποκαλούσαν παλιά τον Μαρή, εξάδελφο του πολιτικού Ηλία Τσιριµώκου – είχε, όπως θυµήθηκε ο δηµοσιογράφος Γιώργος Λεονταρίτης την ικανότητα να γράφει πολύ γρήγορα ακόµη και αν γύρω του υπήρχε φασαρία, όπως είχε και εξαιρετικές ικανότητες στον προφορικό λόγο. «Ο Μαρής ήτανπρωτίστως συγγραφέας εφηµερίδων και περιοδικών» είπε ο συγγραφέας αστυνοµικής λογοτεχνίας Ανδρέας Αποστολίδης που ήταν στο πάνελ των οµιλητών µαζί µε τους Αλκη Ζέη, Πέτρο Μάρκαρη, Φίλιππο Φιλίππου, ∆ηµήτρη Παναγιωτάτο (συντόνισε ο Κώστας Καλφόπουλος). «Μέχρι να αρχίσει να εκδίδει έργα του συστηµατικά, τέλη της δεκαετίας του ‘50, στην κόκκινη σειρά του Πεχλιβανίδη, είχε δηµοσιεύσει ήδη είκοσι µυθιστορήµατα ή νουβέλες. Γράφει, λοιπόν, σε συνέχειες και µετά δεν ξαναδουλεύει το υλικό του. Ενα αρνητικό αποτέλεσµα είναι οι επαναλήψεις και οι φλυαρίες. Ενα καταπληκτικό όµως αποτέλεσµα αυτής της ιδιοµορφίας είναι οι εισαγωγές του, που τον αναδεικνύουν σε µάστορα της αστυνοµικής αφήγησης».

Στον κόσµο του Μαρή, εξηγεί ο Ανδρέας Αποστολίδης, «ο ζιγκολό και η µετρέσα είναι οι δύο µεγάλοι πρωταγωνιστές και κατά 90% οι ένοχοι. Μέσα στον κόσµο της πολυτέλειας κρύβεται και ο δωσίλογος, οσυνεργάτης των Γερµανών και ο οµοφυλόφιλος. Είναι οι δύο άλλοι υποψήφιοι δολοφόνοι του Μαρή». Και καταλήγει: «Η καινοτοµία του Μαρή είναι ότι πάντρεψε τοελαφρό λαϊκό θέαµα του ελληνικού κινηµατογράφου της εποχής µε το αστυνοµικό µυθιστόρηµα. Μια θεµατολογία µικροαστική µε αφήγηση ριζοσπαστική. Ο φόνος προέρχεται από την επαφή του ασήµαντου µε το πολυτελές και έχει πάντα ερωτικό υπόβαθρο».

Στον κόσµο του Γιάννη Μαρή, ο ζιγκολό και η µετρέσα είναι οι δύο µεγάλοι πρωταγωνιστές, κατά τον Ανδρέα Αποστολίδη

«Δεν είναι διατεθειµένος να ξύσει πληγές»

«Το µόνο που δεν κάνει ο Μαρής είναι να µιλά για πολιτική» είπε από την πλευρά του ο Φίλιππος Φιλίππου στην εκτενή εισήγησή του για το ελληνικό αστυνοµικό µυθιστόρηµα και τη θέση του Μαρή σε αυτό. «∆εν είναι διατεθειµένος να ξύσει πληγές και να υποδαυλίσει τα ιδεολογικά πάθη που σιγοκαίνε. Με τον θάνατό του, στις 13 Νοεµβρίου 1979, έκλεισε οριστικά η πρώτη περίοδος της ελληνικής αστυνοµικής λογοτεχνίας. Σήµανε και τυπικά το τέλος µιας εποχής, το τέλος του αστυνοµικού µυθιστορήµατος στην Ελλάδα που ο ίδιος εγκαινίασε το 1953. Ηταν δηµιουργός ολόκληρης σχολής συγγραφέων αστυνοµικών µυθιστορηµάτων και χρησιµοποιούσε την πλοκή ως πρόσχηµα. Αυτό που πραγµατικά τον ενδιέφερε στα έργα του ήταν η ατµόσφαιρα, το κοινωνικό περιβάλλον και οι ανθρώπινες σχέσεις».

Ο σκηνοθέτης ∆ηµήτρης Παναγιωτάτος που γνώρισε στα πρώτα του βήµατα τον Γιάννη Μαρή είπε ότι ο ελληνικός κινηµατογράφος δεν αξιοποίησε όσο έπρεπε τον συγγραφέα, παρά το γεγονός ότι όλες οι ταινίες που βασίστηκαν σε βιβλία του ήταν πάντα σε εισιτήρια στις τέσσερις πέντε πρώτες της χρονιάς. Οσο για την ελληνική τηλεόραση, είτε υπερέβαλε µετατρέποντας σε σίριαλ πολλών επεισοδίων βιβλία που διαβάζονται σε µιάµιση ώρα, όσο κρατάει δηλαδή και µια ταινία, είτε στην πιο πρόσφατη εκδοχή µετέφεραν στο σήµερα τη δράση, αφαιρώντας το άρωµα της εποχής.