Ιωάννης Καποδίστριας: αναμορφωτής της Ελλάδας ή τυφλό όργανο της Ρωσίας;

Τους πρώτους μήνες της διακυβέρνησής του ο Καποδίστριας επιτέλεσε αξιοθαύμαστο έργο, λέει ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης Χρήστος Λούκος. «Κατέστειλε την πειρατεία, οργάνωσε τους ατάκτους σε χιλιαρχίες, αναδιάρθρωσε τη διοίκηση, την οικονομική και άλλες υπηρεσίες, φρόντισε για την περίθαλψη των φτωχών κ.ά.». Πολιτικός στόχος του ήταν «η δημιουργία ενωμένου, συγκεντρωτικού κράτους, που θα απέβλεπε κυρίως στην εξυπηρέτηση των πολλών».

Αντίθετα «δυσκολίες παρουσιάζει ο ακριβής προσδιορισμός της ιδεολογίας του. Στη διαμόρφωσή της συνέβαλαν αποφασιστικά η αριστοκρατική του καταγωγή, η βαθιά θρησκευτικότητά του, η υπηρεσία του στη ρωσική αυλή αλλά και η δυτική του παιδεία και η βαθύτατη γνωριμία των ευρωπαϊκών πραγμάτων. Ενας χαρακτηρισμός έρχεται στον νου: οπαδός της πεφωτισμένης δεσποτείας».

Οσο για τις σχέσεις του με τη Ρωσία, αυτές αποτέλεσαν βασικό όπλο στην πολεμική των αντιπάλων του. Αλλά «η άποψη ότι ο Καποδίστριας υπήρξε τυφλό όργανο της Ρωσίας για την προώθηση των επιδιώξεών της στην Ανατολή και ότι θυσίασε υπέρ της δύναμης αυτής τα συμφέροντα της Ελλάδας, δεν φαίνεται να στηρίζεται σε πραγματικά δεδομένα», λέει ο Χρήστος Λούκος στην «Ιστορία του Νέου Ελληνισμού». Ο δε Σπυρίδων Τρικούπης γράφει, ότι «οιαδήποτε και αν ήτον η προς την ρωσσικήν αυλήν κλίσις του, ουδενός Ελληνος καρδία ήτο ελληνικωτέρα. Υπέρ της Ελλάδος μετήλθε την ρωσσικήν επιρροήν του, και όχι υπέρ της Ρωσσίας την ελληνικήν Αρχήν του…».

Η εικόνα πάντως του Καποδίστρια στη συλλογική συνείδηση ήταν άλλοτε θετική, άλλοτε αρνητική, ανάλογα με τις τάσεις κάθε εποχής. Η σημερινή ιστοριογραφία του βάζει, πάντως, θετικό πρόσημο γιατί πήρε επείγοντα οργανωτικά μέτρα για τη διοίκηση, τον στρατό, το εμπόριο, τη γεωργία, την κατώτερη εκπαίδευση. Υπό συζήτηση είναι το αν το μοντέλο που είχε στο μυαλό του ήταν στην αιχμή των δυτικοευρωπαϊκών εξελίξεων ή ήταν το πιο συντηρητικό, ρωσικό.