…και η πρωτοτυπία της λογοτεχνίας

Ηπερίπτωση του Ενρίκε Βίλα-Μάτας ο οποίος μιλά για τη λογοτεχνία-που-σκέφτεται-τη-ζωή και όχι απευθείας για τη ζωή, συνδυάζοντας πάντα τη μυθοπλασία με τη βιογραφία και το δοκίμιο, θέτει επί τάπητος δύο ζητήματα της λογοτεχνίας: το ζήτημα της πρωτοτυπίας και το ζήτημα της προσφοράς της. Για τον Βίλα-Μάτας, ο πρωτότυπος συγγραφέας δεν ταυτίζεται ούτε με τον «πρωτοποριακό», «αφού η πρωτοπορία κρίνεται ως τέτοια εκ των υστέρων και, πάντως, θα έπρεπε να την απομυθοποιήσουμε», ούτε με τον «διαφορετικό», ιδιότητα που σπανίζει αφού «τον 20ό αιώνα, μόνο ο Κάφκα υπήρξε διαφορετικός». «Πρωτότυποι», λέει, είναι «οι συγγραφείς που έχουν φωνή προσωπική», με την έννοια που δίνει στη λέξη η αυθεντικότητα. Αυτό αναζητά κι εκείνος κτίζοντας ιστορίες ομόκεντρες, «που δεν ξέρω πώς θα συνεχιστούν οπότε εισάγω εμβόλιμα μια φράση “κλεμμένη” από κάποιον άλλο, η οποία μου γεννά καινούργιους συνειρμούς». Ετσι η γραφή του εξελίσσεται σαν ταξίδι, με μια ιδιαιτερότητα ωστόσο: ότι είναι «ένα ταξίδι χωρίς επιστροφή στην Ιθάκη, ένα αντιοδυσσεϊκό ταξίδι που προχωρά διαρκώς προς το βάθος της νύχτας». Ο Βίλα-Μάτας παίζει με τον αναγνώστη, αλλά δεν τον εξαντλεί. Δεν ρισκάρει να τον χάσει. Διότι, καθώς λέει, «δεν νομίζω ότι θα ανανεώσω τη λογοτεχνία. Ομως, θα ήθελα να ακούσω έναν στίχο μου από το στόμα του λαού. Πόθος που φαίνεται σεμνός, αλλά είναι τρομακτικά φιλόδοξος». Αραγε, μπορεί να μας βοηθήσει η λογοτεχνία; Ναι, λέει ο Βίλα-Μάτας, διότι ο λόγος της δεν είναι κατασταλτικός. Είναι ένας λόγος απελευθερωτικός. «Η λογοτεχνία είναι ο μοναδικός χώρος όπου η ελευθερία δεν έχει όρια».