Μπάλα βαριά από τη λάσπη

Διαπλοκή πολιτικής και οικονομικής εξουσίας στον χώρο του ποδοσφαίρου, υποδαύλιση του οπαδικού φανατισμού για την άντληση πολιτικού οφέλους, άνομες επιδιώξεις κρυμμένες πίσω από αθλητικές δραστηριότητες, πόλεμοι συμφερόντων με πρόσχημα και θύμα τον αθλητισμό: θανάσιμη για το φίλαθλο πνεύμα η αγκαλιά της Εξουσίας.

Tι μπάλα παίζει; Μα, ποδόσφαιρο σκοπιμότητας, φυσικά. Μ΄ ένα σωρό αντιαθλητικά φάουλ, με θέατρο για να κερδίσει κάποιο διαιτητικό σφύριγμα, με συνεχείς καθυστερήσεις του παιχνιδιού για να διατηρήσει το σκορ που τη συμφέρει και, πλάι σε όλα αυτά, με σκανδαλώδη εύνοια από τα «αρμόδια όργανα», που υπάρχουν άλλωστε για να την υπηρετούν. Με δυο λόγια, βρόμικο ποδόσφαιρο παίζει.

Η Εξουσία ξοδεύει δισεκατομμύρια για φαντασμαγορικές αθλητικές διοργανώσεις, ενώ υποτίθεται ότι δεν έχει λεφτά ούτε για να πληρώσει τις καθαρίστριες ενός νοσοκομείου. Χαρίζει τεράστια χρέη σε ποδοσφαιρικές εταιρίες, ενώ δεν διστάζει να αρπάξει το σπίτι του ενός ή του άλλου μικροοφειλέτη. Εκμεταλλεύεται ή και κατασκευάζει με δόλια μέσα εθνικούς θριάμβους στον αθλητισμό, για να κρύψει τα εθνικά χάλια στην οικονομία ή την παιδεία, στα οποία έχει οδηγήσει η δική της διαφθορά. Υποδαυλίζει τον φανατισμό και τη βία εξ αφορμής μιας πραγματικής ή φανταστικής ποδοσφαιρικής αδικίας κατά της χώρας, για να εκτονώσει τη λαϊκή αγανάκτηση που γεννούν οι δικές της, αληθινά μεγάλες αδικίες. Όπως οι μοναχοί του Μεσαίωνα βάφτιζαν το κρέας ψάρι, έτσι κι αυτή βαφτίζει γνήσιο ελληνόπουλο τον κάθε Αργεντινό, Αλβανό ή Γεωργιανό που υπόσχεται μετάλλια και γόητρο, για να μη χρειάζεται να νηστεύει η ίδια όταν κηρύσσει περήφανη εθνική νηστεία με αμόλυντα γονίδια. Προωθεί αγρίως ή αγοράζει δημοφιλείς ποδοσφαιρικές ομάδες, για να τις χρησιμοποιήσει ως ασπίδα ενάντια στην αποκάλυψη και καταδίκη των ανομιών της.

Στο «Εξουσία, τι μπάλα παίζεις;»πρωταγωνιστεί η πολιτική, όχι το ποδόσφαιρο ή, γενικότερα, ο αθλητισμός. Ο συγγραφέας, ο γνωστός αθλητικογράφος Διονύσης Ελευθεράτος, είναι ένας από τους ελάχιστους δημοσιογράφους αυτού του χώρου που θα μπορούσαν να γράψουν ένα τέτοιο βιβλίο, με τόση εμβρίθεια, εποπτεία του θέματος και εμβέλεια προβληματισμού. Παρακολουθούσα τακτικά τις μεταμεσονύκτιες εκπομπές του στον «SportFΜ 94,6», ώς πριν από ενάμιση χρόνο, οπότε τερματίστηκε η συνεργασία του με τον σταθμό. Μου έκαναν εντύπωση η καλλιέργειά του, η πολιτική ευαισθησία του, η ευπρέπειά του και η υπομονή του με τους ακροατές που του τηλεφωνούσαν (όποιος έχει ακούσει τέτοιες εκπομπές ξέρει τι «κουφά» είναι υποχρεωμένος ν΄ ανέχεται ο παρουσιαστής). Αυτή την υπομονή την έχανε μόνον όταν θίγονταν οι ιδεολογικές αρχές του. Η αταλάντευτη προσήλωση σ΄ αυτές βρισκόταν, έτσι μου φαινόταν, στη ρίζα του μόνου ίσως ελαττώματός του που μπορούσα να διακρίνω: της έλλειψης χιούμορ.

Στο βιβλίο του όμως ο Ελευθεράτος αποδεικνύει ότι διαθέτει μπόλικο χιούμορ, βιτριολικό μάλιστα. Χιούμορ που γίνεται συχνότατα μαστιγωτική ειρωνεία, ακόμα και σαρκασμός. Εδώ τον βοηθούν ακριβώς οι (βασικά «αντισυστημικές») ιδεολογικές αρχές του. Του επιτρέπουν να κατεδαφίσει με ηδονή ανόητα, όταν δεν είναι υποκριτικά, κλισέ του τύπου «μην ανακατεύετε την πολιτική με τον αθλητισμό» ή «ο αθλητισμός ενώνει τους λαούς». Του ανοίγουν τον δρόμο για την ανίχνευση και ανάδειξη αιτιακών σχέσεων ανάμεσα σε αθλητικά συμβάντα και πολιτικές εξελίξεις που εκ πρώτης όψεως δεν συνδέονται, σχέσεων που μόνον ένας αναλυτής άριστα ενημερωμένος και στους δύο τομείς μπορεί να εντοπίσει.

Ας πάρουμε για παράδειγμα τον τελικό του Ευρωμπάσκετ του 1995, στην Αθήνα. Αντιμέτωπες οι ομάδες της κουτσουρεμένης πλέον Γιουγκοσλαβίας (ουσιαστικά Σερβίας και Μαυροβούνιου) και της Λιθουανίας. Εκείνη την εποχή, με τον πόλεμο να μαίνεται ακόμα στα εδάφη της Βοσνίας, η ελληνική κοινή γνώμη ξεχείλιζε από συμπάθεια για τους «ομόδοξους αδελφούς» Σέρβους. Ωστόσο, η προκλητική εύνοια της διαιτησίας προς τη σερβική ομάδα εξόργισε τους 18.000 θεατές, κάνοντάς τους να μεταστραφούν αναφανδόν υπέρ των Λιθουανών και ν΄ αποδοκιμάζουν τους Σέρβους (τόσο βαθιές ρίζες είχε η έντεχνα καλλιεργημένη από τα ΜΜΕ και τα πολιτικά κόμματα σερβοφιλία!). Το ίδιο βράδυ η ελληνική πρεσβεία στο Βελιγράδι πολιορκήθηκε από ένα πλήθος εξαγριωμένων Σέρβων, που φώναζαν βρισιές κατά της Ελλάδας και συνθήματα υπέρ της Τουρκίας (τόσο βαθιές ρίζες είχε η σερβική ελληνοφιλία!). Ακολούθησαν καψώνια και τρομοκρατία κατά των ελλήνων φοιτητών, μίνι κρίση στις ελληνοσερβικές διπλωματικές σχέσεις.

Ολα αυτά είναι λίγο πολύ γνωστά και μας τα υπενθυμίζει ο Ελευθεράτος, περιγράφοντάς τα με γλαφυρότητα και με την ειρωνεία που λέγαμε πριν. Μεγαλύτερη σημασία έχει όμως η πολιτική ερμηνεία του για τη σερβική αντίδραση, όπου επισημαίνει πράγματα άγνωστα στους περισσότερους. Εκείνο τον καιρό ο Μιλόσεβιτς έχει κάνει έναν κυνικό συμβιβασμό για να κρατηθεί στην εξουσία: έχει πουλήσει τους Σέρβους της Βοσνίας με αντάλλαγμα την αμερικανική στήριξη προς τον ίδιο. Η συναλλαγή γίνεται αντιληπτή από πολύ κόσμο στη Σερβία και προκαλεί επικίνδυνη δυσφορία. Σ΄ αυτή τη συγκυρία, τα γεγονότα του τελικού της Αθήνας είναι ένα θεόσταλτο δώρο για τον Μιλόσεβιτς. Αρπάζει την ευκαιρία (σαν σε ριμπάουντ, όπως γράφει ο Ελευθεράτος), βάζει τον κρατικό μηχανισμό του να ρίξει λάδι στη φωτιά μεταλλάσσοντας την οργή των σέρβων φιλάθλων σε εθνικιστική έξαρση, αποκαθιστά το πατριωτικό προφίλ του και παράλληλα τιμωρεί την ελληνική κυβέρνηση για την επιμονή της σε στενές σχέσεις με τους Σερβοβόσνιους. Κάτι τέτοια, βλέπετε, αποτελούν πάγια τακτική της εξουσίας, όταν είναι στριμωγμένη. Σε πολλές περιπτώσεις ένα αθλητικό γεγονός είναι για τον Ελευθεράτο το έναυσμα για μια ολοκληρωμένη γεωπολιτική ανάλυση ή για την ακτινογράφηση μιας ορισμένης μορφής θεσμικής εξουσίας. Το Ευρωμπάσκετ του 1995 και το ματς Κροατία- Γερμανία 3- 0 στα προημιτελικά του Μουντιάλ του 1998 τού δίνουν την ευκαιρία να φωτίσει τα παρασκήνια των πολέμων στην πρώην Γιουγκοσλαβία. Η όψιμη ευαισθησία του Βατικανού για το ποδόσφαιρο γίνεται αφορμή για την αποκάλυψη της διαπλοκής της Αγίας ΄Εδρας μ΄ επιχειρηματικά συμφέροντα (ακόμα και μ΄ εταιρίες παραγωγής αντισυλληπτικών χαπιών, τα οποία κατά τ΄ άλλα καταδικάζει σφόδρα), με μαφιόζους, με την τεκτονική στοά Ρ-2 κ.λπ. Η δολοφονική επίθεση εναντίον της εθνικής ομάδας ποδοσφαίρου του Τόγκο στην επαρχία της Αγκόλας Καμπίντα, τον Ιανουάριο του 2010, είναι η άκρη ενός μίτου που οδηγεί στον πόλεμο συμφερόντων γύρω από τα πετρέλαια της περιοχής.

Ο Ελευθεράτος ξέρει να τα διηγείται αυτά, καθώς και άλλα, πιο ευτράπελα περιστατικά, μ΄ ένα ολοζώντανο ύφος, που αναπαράγει διαρκώς την ένταση. Χρησιμοποιεί π.χ. πολύ συχνά (έως κατά κόρον, θα έλεγα) το σχήμα της υποφοράς, δηλαδή της διατύπωσης από τον ομιλητή μιας ερώτησης στην οποία σπεύδει ο ίδιος ν΄ απαντήσει. ΄Ατομο πολιτικά συνειδητοποιημένο και με σταθερό ιδεολογικό προσανατολισμό, απορρίπτει ωστόσο τις αναγωγές από τον αθλητισμό στην πολιτική ή την ιδεολογία. Μερικές φορές βέβαια ο ζήλος του ν΄ αντικρούσει τις (συνήθως απλοϊκές) γενικεύσεις που κάνουν πολλοί έπειτα από μια μεγάλη αθλητική επιτυχία τον παρασύρει στην υιοθέτηση της ίδιας μ΄ εκείνους τακτικής. Επιχειρώντας π.χ. ν΄ ανασκευάσει τα διδάγματα που έβγαλε μερίδα των σχολιαστών από την κατάκτηση του Εuro το 2004 (ο ρόλος της γερμανικής πειθαρχίας κ.λπ.), επικαλείται ως αντεπιχείρημα τον θρυλικό, σκάλες ανώτερο της εθνικής μας ομάδας ΄Αγιαξ της εποχής του Κρόιφ, με το ιδεολογικά πιο ευχάριστο γι΄ αυτόν σύστημα της «άμεσης δημοκρατίας» των διαβουλεύσεων ανάμεσα στους παίκτες (όπως τουλάχιστον δήλωναν οι ίδιοι). Είπαμε, όταν πρόκειται για την άμυνα της ιδεολογίας και όχι για την επίθεση της κριτικής, ο Ελευθεράτος χάνει το χιούμορ του μαζί με την ψυχραιμία του.

Εχει όμως απόλυτο δίκιο, όταν υποστηρίζει ότι η εξουσία, παρ΄ όλες τις μεθοδεύσεις της, δεν κατορθώνει μακροπρόθεσμα ν΄ αποσπάσει την προσοχή του λαού από τα πραγματικά προβλήματά του, καλλιεργώντας τον φανατισμό στα σπορ. Η καλύτερη απόδειξη γι΄ αυτό βρίσκεται στο πρώτο κιόλας κεφάλαιο του βιβλίου του, αν και ο Ελευθεράτος δεν μπορούσε να ξέρει, όταν το έγραφε, πόσο γρήγορα η συγκεκριμένη περίπτωση θα επιβεβαίωνε τη θέση του. Το κεφάλαιο αυτό μιλάει για τον εθνικιστικό παροξυσμό που μια ποδοσφαιρική συνάντηση των εθνικών ομάδων της Αλγερίας και της Αιγύπτου, στα τέλη του 2009, προκάλεσε στους δύο λαούς και που το καθεστώς του Μουμπάρακ, ιδίως, υποδαύλισε συστηματικά, για να παροχετεύσει τη διαρκώς αυξανόμενη λαϊκή δυσαρέσκεια εναντίον του. Φάνηκε να το καταφέρνει. Τη συνέχεια, δεκαπέντε μήνες αργότερα, την ξέρουμε σήμερα.