Ελληνικές µέρες γραµµοφώνου

«Η δισκογραφία», λέει ο Ηλίας Βολιότης – Καπετανάκης, «είναι το πρώτο συστηµατικό πεδίο δοκιµών της παγκόσµιας βιοµηχανίας τυποποίησης της διασκέδασης».
Ακόµη και να διαφωνεί κανείς, το βιβλίο του έχει ενδιαφέρον παρ’ όλες τις αδυναµίες του.

Αν στη δισκογραφία καταγράφοντα ι στοιχείατης ταυτότητας παλαιότερων εποχών, µια καταγραφή τηςδεν συνιστά εγχείρηµα πουαφορά αποκλειστικά τον µουσικό µικρόκοσµο. Πολύ περισσότερο στην Ελλάδα πουµόλις τα τελευταία χρόνια καταγράφεταιµε συστηµατικό και συγκροτηµένο τρόπο η Ιστορία της Μουσικής, των ρευµάτων, των προσώπων… αν και το παραπάνω ερευνητικό πεδίο ταλαιπωρήθηκε απόαυθαιρεσίες, ιδεολογήµατα, τυµβωρυχίες, συγκρούσεις ερευνητών.

Ας δούµε για παράδειγµα τον χώρο του ρεµπέτικου και του λαϊκού τραγουδιού, µε την ιδιαίτερηςαξίας σηµείωση ότι η χώρα µας στερείται Εθνικού Αρχείου Μουσικής.

Αυτό µοιραία έκανε τουςσυλλέκτες βινυλίων 78 και 45 στροφών πρωταγωνιστές στην καταγραφή (χωρίς αυτούς θα µας έλειπαν σήµερα πολλά ντοκουµέντα της νεώτερης Ιστορίας) ενώ µια σειρά βιβλίων γράφτηκε από ανθρώπους που είχαν το µεράκι και την αγάπη, όχι όµως τα θεωρητικά εργαλεία. Ανάµεσά τους υπήρξαν διαµάντια όπως τα «Απαντα» τουΤσιτσάνη από τον Θεόφιλο Αναστασίου, τα «Λαϊκά πορτρέτα»του Γιώργου Αλτή, η έξοχη βιογραφία του «Ζαµπέτα» από την Ιωάννα Κλειασίου, η βιογραφία του «ΓιώργουΜουφλουζέλη» από τον Φώτη Μεσθεναίο, η σπαρακτική αυτοβιογραφία του «Μάρκου Βαµβακάρη» απ’ την Αγγελική Βέλλου – Κάιλ και η «Εκ Περάτων ∆ισκογραφία Γραµµοφώνου» του ∆ιονύση Μανιάτη. Σε αυτό το φόντο, το νέο πόνηµα του Ηλία Βολιότη – Καπετανάκη (γνωστού από την ενασχόλησή του µε την έρευνα και την καταγραφή της µουσικής και µε τελευταίες εργασίες του το «Μάγκες αλήστου εποχής» και το «Μούσα πολύτροπος») µας ξεναγεί στην ιστορία της δισκογραφίας, του γραµµοφώνου και των ηχογραφήσεων, παγκοσµίως αλλά και στην Ελλάδα και συνοψίζει πολλά ενδιαφέροντα στοιχεία. Από τις πρώιµες έντυπες καταγραφές (προηγείται όλων ο Louis Bourgault – Ducoudray που συγκεντρώνει µελωδίες από τον ελλαδικό χώρο και τις παρουσιάζει στο Παρίσι) µέχρι και τα µουσικά µεταπολεµικά περιοδικά αλλά και τα νέα δεδοµένα που προκύπτουν από το γεγονός πως – όπως µας πληροφορεί ο συγγραφέας – ο πρώτος που ηχογραφεί ανθρώπινη φωνή ήταν το 1857 ο Εντουάρ Λεόν Σκοτ ντε Μαρτενβίλ και όχι ο Θωµάς Εντισον µετο γραµµόφωνο, το 1877.

Επίσης, αποκαλύπτει πως οι πρώτοι ελληνικοί δίσκοι ηχογραφούνται το 1896 στη Νέα Υόρκη από τον τενόρο Μιχάλη Αραχτίντζη για λογαριασµό της Berliner. Τη χρονιά της Οκτωβριανής Επανάστασης γίνεται ηπρώτη ηχογράφηση µπουζουκιού στο Γκέρλιτς της Πρωσίας από έλληνες στρατιωτικούς αιχµαλώτους του Α’ Παγκοσµίου Πολέµου όπου στο τραγούδι αποτυπώνεται η φωνή του ανιψιού του Αλέξανδρου Παπαδιαµάντη Απόστολου µέσα στη φυλακή (ανατρέποντας τη θέση ότι η πρώτη ηχογράφηση ανήκει στον Μανώλη Καραπιπέρη το 1929 ή στον Τζακ Χαλκιά το 1932).

Στο δεύτερο µέρος του βιβλίου, ο Καπετανάκης καταπιάνεται µε το ακανθώδες θέµα της πατρότητας τραγουδιών του ρεµπέτικου και του λαϊκού. Εδώ προχωρώ σε δύο παρατηρήσεις: Πρώτον, η πατρότητα τραγουδιών είναι πολύ σύνθετο θέµα και πρέπει να λαµβάνονται υπόψη το κοινωνικό πλαίσιο, ο συσχετισµός δύναµης στη δισκογραφία, οι πιέσεις των εταιρειών. ∆εύτερον, οι πατρότητες επιβεβαιώνονται µόνον από τεκµήρια και ντοκουµέντα ενώ οι επιθέσεις του συγγραφέα (που κουράζει µε τακοσµητικά επίθετα και τα καλολογικά στοιχεία στη γραφή του) σε άλλους ερευνητές δεν προσφέρουν τίποτε στο πολύπαθο πεδίο που παραµένει νωπό και περίπλοκο.


Σουρεαλιστικά σχόλια

«Η Ελλάδα ποτέ δεν υπήρξε/ (…)/ το ηλεκτρονικό κεφάλι της/ ξεβιδωµένο στο τραπέζι/ των επιδιορθώσεων/ µάταια περιµένει/ επισκευή» έγραφε (ήδη) από το 2004 ο αντισυµβατικός Νάνος Βαλαωρίτης. Ακούραστος και οξυδερκής, αυτός ο άλλοτε καθηγητής Συγκριτικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήµιο του Μπέρκλεϊ στην Καλιφόρνια, αλλά και παρεµβατικός µεταφραστής ελληνικής ποίησης, υπερρεαλιστής µυθιστοριογράφος και ποιητής ήταν ανάµεσα στα 81 και τα 84 του όταν έγραψε τα ποιήµατα αυτής της τελευταίας του συλλογής. Είναι ποιήµατα που σε αγκιστρώνουν, όπως πάντα, επειδή λειτουργούν και ως υπερρεαλιστικά σχόλια στην εποχή τους.


Ερωτευµένοι στο Ιράν

Τι γνωρίζουµε για το Ιράν; Ενας συγγραφέας που παλεύει χρόνια µε τη λογοκρισία αποφασίζει να γράψει µια σύγχρονη ερωτική ιστορία. Το να γράφεις όµως για τον έρωτα είναι µια επικίνδυνη υπόθεση στο Ιράν. Οι ήρωες του Μαντανιπούρ είναι η Σάρα και ο Ντάρα, που ερωτεύονται σε µια δηµόσια βιβλιοθήκη και αψηφώντας το κράτος και τους γονείς τους συναντιούνται κρυφά στα Ιντερνετ καφέ και στους κήπους της Τεχεράνης. Ο 53χρονος Μαντανιπούρ – ο οποίος διδάσκει αυτήν την εποχή ως επισκέπτης καθηγητής στο Χάρβαρντ – ανοίγει µε αυτό το βιβλίο έναν διάλογο µε τη λαϊκή κουλτούρα και την αρχαία ιστορία, µε την τυραννία και την ηθική.


Μια βόλτα στο Παρίσι

Η ιταλίδα συγγραφέας τιµά το Παρίσι, την πόλη που αγαπά και µας τη δείχνει µέσα από τα µάτια του λιονταριού της Πλατείας ΝτανφέρΡοσερό. Προτού εγκατασταθεί στο βάθρο του, τριγυρίζει στην πόλη και βλέπει τα αξιοθέατα: τις γέφυρες, τον πύργο του Αϊφελ, το µετρό, το Λούβρο, τα σπίτια… Το λίγο κείµενο υποστηρίζει τις πλούσιες σε πληροφορίες εικόνες, οι οποίες λειτουργούν σαν ορόσηµα της πόλης, δίνοντας στον µελλοντικό επισκέπτη τα στοιχεία για να τη γνωρίσει περπατώντας. Εξαιρετικό βιβλίο από κάθε άποψη: αισθητική και παιδαγωγική. Οι µικροί εκδότες (το Κόκκινο έχει έδρα την Καλαµάτα) µπαίνουν στον στίβο του ανταγωνισµού δυναµικά!


Οι γεύσεις των αρχαίων
< Μ.Α.

Πόσοι γνωρίζουν ότι οι αρχαίοι Ελληνες έτρωγαν κουκουβάγιες και κορυδαλλούς; Οτι εκτός από τυρί δεν έτρωγαν κανένα άλλο γαλακτοκοµικό προϊόν και περιφρονούσαν τους Θράκες ωςβουτυροφάγους; Οτι ο καλύτερος τρόπος για νααντέξετε στη ζέστη είναι ναπιείτε ένα καυτό τσάι µε µπόλικη ζάχαρη; Και πως από την πήλινη χύτρα µε τα ξύλα φτάσαµε στο πυρέξ, το τεφλόν, το γκριλ και τον φούρνο µικροκυµάτων;

Ολα αυτά κι ακόµη περισσότερα «πικάντικα» για την τέχνη της Μήδειας, της Κίρκης και της Καλυψούς, δηλαδή την τέχνη της µαγειρικής, κρύβονται στις σελίδες του περιοδικού «Αρχαιολογία και Τέχνες»: τοτεύχος που κυκλοφορεί περιλαµβάνει το τρίτο µέρος του αφιερώµατος στη γεύση που οργάνωσε η αρχαιολόγος Ζέτα Ξεκαλάκη.

Πολυσυλλεκτικό – µε κείµενα και απόψεις ερευνητών και ειδικών – και µε νέα όψη που υιοθέτησε από το καλοκαίρι, το περιοδικό µε τα 30 χρόνια κυκλοφορίας ωστόσο αποχαιρετά τους αναγνώστες του, «έχοντας µείνει πιστό στον στόχο του: ναγεφυρώσει το χάσµα που χωρίζει την επιστηµονική έρευνα από τα αναγνώσµατα του ευρέως κοινού», σύµφωνα µε την εκδότριάτου Αννα Λαµπράκη, ευχαριστώντας όλους όσοι το στήριξαν.

Το αποχαιρετιστήριο τεύχος συνοδεύεται και µεειδικό ένθετο που περιέχει κείµενα για το προγραµµατισµένο για το 2011 αφιέρωµα του περιοδικού µε θέµα «Ψυχής πάθη», ενώ δίνει ραντεβού στους φίλους της αρχαιολογίας πλέον µέσω ∆ιαδικτύου στην ιστοσελίδαhttp:// www.arxaiologia.gr,στην οποία θα εξακολουθούν να αναρτώνται εξειδικευµένες ειδήσεις και άρθρα.