Η επικαιρότητα του Μπέρτζες

Τέσσερις ντρούγκηδες (φιλαράκια), ντυμένοι με την τελευταία λέξη της μόδας, βγαίνουν βόλτα και για πλάκα την πέφτουν σε έναν γέρο με φάτσα «ξεμωραμένου γυμνασιάρχη». Του σκίζουν τα βιβλία, τον «περιποιούνται» μια χαρά με τις μπότες τους, του βγάζουν τη μασέλα και την πατάνε κάτω, του δίνουν μια με τη γεμάτη δαχτυλίδια γροθιά τους «και πετιέται το αίμα, ω αδελφοί μου, όμορφο, όμορφο και κατακόκκινο». Αμέσως μετά, πηγαίνουν να κάνουν μια καλή πράξη που θα τους εξασφαλίσει άλλοθι «και λίγο παραπάνω κίνητρο για κραστάρισμα μαγαζιών», σε μια παμπ όπου «τρεις φτωχές μπάμπουσκες» κουτσοπίνουν το επίδομά τους. Ολο ευγένεια και χάρη αγοράζουν και τις κερνάνε ποτά- δυναμίτες, κρεατόπιτες και σοκολάτες. Κι έπειτα καταλήγουν στο ψιλικατζίδικο που πουλάει γλυκά «και καρκίνους», ξυλοφορτώνουν τον χοντρό ιδιοκτήτη, χτυπάνε τη στρίγγλα γυναίκα του με τον λοστό που ανοίγει τα κιβώτια και αδειάζουν το ταμείο. «Η μπάζα εκείνη τη νότσα ήταν φλιπάτη»!

Με αυτές τις σκηνές που προκαλούν ναυτία, ανοίγει ένα από τα σπουδαιότερα μεταπολεμικά μυθιστορήματα: Το Κουρδιστό Πορτοκάλι του βρετανού Αντονι Μπέρτζες. Ενα έργο «καλτ» του 1962, προφητικό, γραμμένο πριν από τα Μπέρκλεϊ, τους Μάηδες, τις πλατείες Τλατελόλκο του Μεξικού, το οποίο μόλις κυκλοφόρησε στα ελληνικά, για πρώτη φορά στην ολοκληρωμένη εκδοχή του. Δηλαδή μαζί με το καταληκτήριο 21ο κεφάλαιό του, που είχε κοπεί από την αμερικανική έκδοσή του (ώς το 1986) αλλά και από την περίφημη ομότιτλη ταινία (1971) του Στάνλεϊ Κιούμπρικ (εκδ. Αnubis, σε πολύ καλή μετάφραση του Β. Αθανασιάδη).

Γνωστός για την ευφυΐα του, τη διεισδυτική ματιά του και τα δηκτικά κοινωνικά σχόλιά του, ο Μπέρτζες, ο οποίος υπήρξε δάσκαλος και σύμβουλος μέσης εκπαίδευσης, χρησιμοποιεί εδώ τη μέθοδο του σοκ για να υποχρεώσει τον αναγνώστη να αναστοχαστεί τις ιδιαιτερότητες της νεολαίας και τις συνέπειες της καταστολής των νεανικών εκρήξεων. Και πολύ πριν από το Επιτήρηση και τιμωρία του Φουκό, ξεσκεπάζει μια κοινωνία η οποία δημιουργεί βία και ασκεί βία για να «θεραπεύσει» τη βία. Η επικαιρότητά του είναι φανερή.

Πρωταγωνιστής και αφηγητής είναι ένας 15χρονος θύτης αλλά τελικά θύμα της κοινωνίας των μεγάλων: ο Αλεξ, ο οποίος κατοικεί με τους γονείς του σε μια απροσδιόριστη αστυνομοκρατούμενη πόλη του άμεσου δυστοπικού μέλλοντος, λατρεύει τον Μπετόβεν και τον Μότσαρτ και ενώ έχει περάσει από το αναμορφωτήριο, ενώ βρίσκεται υπό επιτήρηση, επιδίδεται μαζί με άλλους τρεις μάλτσικους (αγόρια) σε διάφορες αγριάδες. Μιλούν την ιδιόλεκτο των νάντσατ (εφήβων) και εκτονώνονται κλέβοντας αυτοκίνητα, σκίζοντας τα καθίσματα στα τρένα, προκαλώντας με τους σουγιάδες τους αντίπαλες μικροσυμμορίες, τρομάζοντας «γεροβέκηδες» και κάνοντας «επισκέψειςεκπλήξεις» που μπορεί και να καταλήξουν σε κάποιον βιασμό, βαρύτατο τραυματισμό ή- κατά λάθος- σε κάτι χειρότερο. Μια τέτοια φορά συλλαμβάνουν τον Αλεξ, τον τοτσλοκάρουν (χτυπούν) αλύπητα και τον κλείνουν στην κράφι (κρατική φυλακή) μαζί με τους πρεστούπνικους (εγκληματίες) με 14 χρόνια ποινή. Ομως ύστερα από δύο εφιαλτικά χρόνια, το υπουργείο Εσωτερικών τον επιλέγει ως πειραματόζωο για να υποστεί μια ταχύρρυθμη ιατρική… θεραπεία (που παραπέμπει στη λοβοτομή) με στόχο να εξαλειφθεί το εγκληματικό ανακλαστικό του. Οταν βγαίνει στα 18 του, υφίσταται τη λυσσαλέα εκδικητικότητα των γύρω του χωρίς να αντιδρά. Είναι ένας άνθρωπος- μηχανή χωρίς χυμούς, εξαναγκασμένος σε πράξεις κοινωνικά αποδεκτές, που αρρωσταίνει με την «υπερβία» αλλά και με τον έρωτα ή τη μουσική: είναι ένα κουρδιστό πορτοκάλι που ελέγχεται από το κράτος (ή, αλλού, από τη θρησκεία). Εδώ τελειώνει η ταινία του Κιούμπρικ αλλά όχι το μυθιστόρημα του Μπέρτζες…