Γυμνοί στ΄ αγκάθια

Αυτές τις μέρες που γιορτάστηκε πάλι το Πολυτεχνείο με μια μόνο εκπομπή στην κρατική τηλεόραση πριν από 8 χρόνια και μια συζήτηση πρωτοστατησάντων χωρίς ιδεολογικό περιεχόμενο (πάντως σεμνή), σε μια εποχή που ο λαός στενάζει και το κράτος καταρρέει, η τέχνη σιωπά. Περί άλλα τυρβάζει.

Σε εποχές κρίσης, κρίσης πάσης φύσεως, έως πριν από λίγες δεκαετίες τουλάχιστον, η πνευματική ζωή και τα προϊόντα των ζυμώσεών της ανταποκρινόταν στις ανάγκες της εποχής. Οταν συχνά αναφέρομαι στην έλλειψη σήμερα πνευματικής ζωής, αυτό ισχυρίζομαι, ότι ενώ υπάρχουν επιμέρους και για κάθε τέχνη σημαντικά προϊόντα (ποίηση, πεζογραφία, μουσική, χορός, θέατρο, κινηματογράφος, αρχιτεκτονική, εικαστικά), ζυμώσεις, δημόσιες συζητήσεις, αντιπαραθέσεις δεν γίνονται. Η κριτική ασκείται στο περιθώριο και κυριαρχεί το πολιτιστικό σούπερμάρκετ, η λογική πως ό,τι είναι στο ράφι είναι ισότιμο, ισάξιο και σπουδαίο με το διπλανό του. Ποτέ στον τόπο δεν υπήρχαν τόσες εφημερίδες, τόσα κυριακάτικα φύλλα με δομή περιοδικού, τόσα εξειδικευμένα περιοδικά (λογοτεχνικά, κοινωνιολογικά, ψυχιατρικά, αρχιτεκτονικά, μουσικολογικά, ορχήσεως, εικαστικών τεχνών), αλλά και μια πληθώρα περιοδικών ποικίλης ύλης συχνά με υψηλής στάθμης τυπογραφική μέριμνα. Αλλά συζήτηση δεν γίνεται, δεν διεξάγεται ένας δημόσιος διάλογος για ιδεολογικά, αισθητικά και ηθικά προβλήματα που θέτουν καλλιτέχνες, συγγραφείς, ακόμη και επιστήμονες .

Ετσι για να μείνω σ΄ ένα ενδεικτικό παράδειγμα θα αναφέρω την πλημμυρίδα των θετικών και των αρνητικών θέσεων που διατυπώθηκαν σε εφημερίδες και περιοδικά το 1927, όταν ο Αγγελος και η Εύα Σικελιανού οργάνωσαν τις πρώτες Δελφικές Γιορτές. Οι αντιδράσεις ξεκινούσαν από διθυράμβους που εντάσσονταν μέσα στα πλαίσια της γενικευμένης και τότε πρωτοδιατυπωμένης θεωρητικά «ελληνικότητας» μέχρι επιχειρήματα για εθνολαγνεία, αισθητικά σύνδρομα φασισμού (είναι η εποχή που κυριαρχεί στην Ευρώπη και ο φαμφαρονισμός του Μουσολίνι και ο αρχαιοελληνικός φυλετισμός του Χίτλερ).

Από αυτές τις τελείως διαμετρικά αντίθετες απόψεις επήγασαν θεωρητικά και πρακτικά σκηνικά επιχειρήματα του τελετουργικού Καρζή, του φορμαλιστή Καραντινού, του εξπρεσιονιστή Ροντήρη, του λαϊκού εξπρεσιονιστή Κουν και των παραλλαγών τους τού Μινωτή, του Μουζενίδη, του Σολομού έως τη μαρξιστική άποψη του Σεβαστίκογλου για να μείνω στη μεγάλη παλιά γενιά.

Οταν ο Μινωτής σκηνοθέτησε το 1952 πρώτη φορά τον δικό του «Οιδίποδα τύραννο» και μόνο για το γενικό ρεαλιστικό ύφος της υποκριτικής αλλά και την τόλμη του να πατήσει καβαλώντας τη θυμέλη ο ήρωας τη στιγμή της μεγάλης του αλαζονείας προκάλεσε θυελλώδεις αντιδράσεις, θετικές και αρνητικές, από τους μεγάλους αρχαιολόγους Ορλάνδο και Μηλιάδη αλλά και μια έξοχης επιχειρηματολογίας εκατέρωθεν μονομαχία σε συνέχειες του Μινωτή με τον Πλωρίτη, ανάλογη με παλιότερες αντιπαραθέσεις Ροΐδη- Κόντου, Φ. Πολίτη- Καρβούνη, Σεφέρη- Τσάτσου, Τσίρκα- Αυγέρη κ.λπ. Αλλά πέρα από αυτά, σε εποχές κρίσης ανθεί μια αντίδραση που εκδηλώνεται στη θεματολογία και τη θερμοκρασία των έργων. Ο «Μπολιβάρ» του Εγγονόπουλου, όπως παλιότερα «Ο δωδεκάλογος του γύφτου» του Παλαμά, τα κατοχικά ποιήματα του Σικελιανού, «Η παλαμική συμφωνία» του Καλομοίρη, τα «Γυψωμένα γαρύφαλλα» του Κανιάρη στη χούντα, αλλά και το «Θα πάω εκεί στην αραπιά» του Τσιτσάνη στην Κατοχή και το «Θα πάω στη ζούγκλα με τον Ταρζάν» του Μαρκόπουλου στη χούντα, έδιναν το στίγμα της εποχής.

Στις τριακόσιες και πάνω παραστάσεις που παίζονται σήμερα, οι περισσότερες με νεώτερα έργα, ξένα και ελληνικά, εξαντλούνται σε τελείως προσωπικά ψυχολογικά προβλήματα των μεμονωμένων αντι-ηρώων και αγνοούνται και η οικουμενική συγκυρία και τα ειδικά εγχώρια προβλήματα.

Ανατρέχω στην περίοδο πριν από την εξέγερση του Πολυτεχνείου και απαριθμώ μόνο στο θέατρο: τις «Εκλογές» του Μποστ (Μάρτιος του ΄73), το «Και συ χτενίζεσαι» του Ελεύθερου Θεάτρου (Ιούνιος του ΄73), το «Μεγάλο μας τσίρκο» του Καμπανέλλη (Ιούλιος του ΄73), «Ο Καραγκιόζης παραλίγο Βεζύρης» του Σκούρτη (Ιούλιος του ΄73), «Ω, τι κόσμος μπαμπά» του Μουρσελά (Οκτώβριος του ΄73), όλα καταλυτική σάτιρα θεσμών και νοοτροπιών και καταστάσεων.