Με τους τρόπους των παλιών τροβαδούρων

Ο σπουδαίος ουρουγουανός συγγραφέας αφηγείται στους «Καθρέφτες» του την κρυμμένη Ιστορία του κόσμου μας σε όλη του την πολυχρωμία. Το ίδιο είχε κάνει πριν από ένα τέταρτο του αιώνα στο τρίτομο έργο του «Μνήμη της Φωτιάς» με αφορμή τη λατινοαμερικανική πραγματικότητα. Λογοτεχνία, ιστοριογραφία και μυθολογία συντήκονται υποδειγματικά σε αυτά τα δύο- και όχι μόνο- βιβλία του.

Ο Εντουάρντο Γκαλεάνο (γενν. 1940) ήρθε στο επίκεντρο του διεθνούς ενδιαφέροντος ήδη από τη δεκαετία του ΄60. Η φήμη του παγιώθηκε με το κλασικό πλέον βιβλίο του Οι ανοιχτές φλέβες της Λατινικής Αμερικής που πρωτοεκδόθηκε το 1971 εν μέσω κοινωνικού αναβρασμού, γόνιμου προβληματισμού και δημοσίευσης εξαιρετικών έργων γύρω από τα ζητήματα της εξάρτησης, της υπανάπτυξης, της νεο-αποικιοκρατίας και της οικολογικής υποβάθμισης. Ενδιαφέρον είναι ότι το βιβλίο αυτό έγινε πάλι μπεστ σέλερ πριν από λίγο καιρό όταν ο πρόεδρος της Βενεζουέλας Ούγκο Τσάβες, σε μια ευφυή κίνηση μπροστά στις κάμερες, το δώρισε στον Μπαράκ Ομπάμα κατά τη Σύνοδο των Αμερικανικών Κρατών στο Τρίνινταντ. Ο αμερικανός πρόεδρος παρέκαμψε τον σκόπελο με τη φράση: «Νόμιζα ότι μου χάριζε το δικό του βιβλίο και θα του χάριζα κι εγώ το δικό μου». Το γεγονός όμως έκανε τον γύρο του κόσμου και ο Γκαλεάνο ξαναβρίσκεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος ως στρατευμένος αριστερός συγγραφέας.

Με τους Καθρέφτες του ο Γκαλεάνο ξαναγράφει μια Ιστορία δίπλα ή κάτω από την επίσημη καταγραφή των γεγονότων πουσύμφωνα με τον ίδιο- δεν είναι παρά η εκδοχή της εξουσίας. Ο ίδιος αρνείται ότι είναι ιστορικός, ενώ το έργο του δεν μπορεί να καταταγεί ούτε στην κλασική λογοτεχνία. Το βιβλίο, όπως και τα περισσότερα προγενέστερά του κινούνται μεταξύ δοκιμίου και χρονικού, με γερά μπολιάσματα καλής δημοσιογραφίας και δημιουργικά δάνεια από τον χώρο των κοινωνικών επιστημών, ειδικά της Ανθρωπολογίας. Προσφέρει ένα είδος πολιτικού στοχασμού εν είδει παραμυθίας, εκκινώντας από τους κοσμογονικούς μύθους και την εμφάνιση του ανθρώπινου είδους και φτάνει έως τις μέρες μας, αγγίζοντας καθ΄ οδόν την αρχαιοελληνική σκέψη, τις θρησκείες, την προσφιλή θεματικά σε όλο του το έργο αποικιοκρατία, τη συγκρότηση του έθνους- κράτους, τις μεγάλες και μικρές επαναστάσεις, τα παραλειπόμενα των παγκοσμίων πολέμων, μέχρι και την οικολογική καταστροφή.

Ο Γκαλεάνο δεν χρησιμοποιεί σε αυτό το έργο του τη Λατινική Αμερική ως προνομιακό πεδίο αναφοράς, αλλά παλινδρομεί μεταξύ μητρόπολης και περιφέρειας, πλούτου και φτώχειας, ανάπτυξης και υπανάπτυξης, Βορρά και Νότου, παρελθόντος και παρόντος, μέσα από εξακόσια αφηγήματα μινιατούρες. Επιλέγει ιστορικά στιγμιότυπα, περιστατικά ή μύθους για να τα σχολιάσει υποδόρια, δίνοντάς τους οικουμενική διάσταση. Από τις πρώτες βραχογραφίες και την απόκτηση της φωτιάς, έως την εμφάνιση του κράτους και των κοινωνικών τάξεων, ο Γκαλεάνο κινείται με άνεση μεταξύ προσωπικοτήτων που εκτείνονται από τον Θαλή, τον Λάο Τσε και τον Μωάμεθ, έως τον Κολόμβο, τον Οσκαρ Ουάιλντ και τον Πελέ.

Γράφοντας συνήθως σε ενεστώτα χρόνο ζωντανεύει την Ιστορία προκειμένου να την κάνει κτήμα μας με τους τρόπους των παλιών τροβαδούρων. Στόχος του η ανάκτηση της ιστορικής μνήμης. Γι΄ αυτό ο Γκαλεάνο βρίσκεται στα καλύτερά του όταν δεν σχολιάζει, δεν ηθικολογεί ούτε πολιτικολογεί, αλλά περιγράφει με εσωτερική ηρεμία, «ζωγραφίζοντας στο κορμί μας την Ιστορία του κόσμου» όπως θέλει και μια ρήση των Ινδιάνων. Αλλωστε κύριος αντίπαλός του είναι, όπως έχει δηλώσει επανειλημμένως, η συλλογική λήθη που υπηρετείται, συνειδητά ή μη, από την επίσημη Ιστορία και τα στερεότυπα που αυτή μας επιβάλλει.