«Βίωσα μια δυσβάστακτη κατάσταση»

Με πανταχού παρούσα τη σύγχρονη ελληνική ιστορία, όμως χωρίς φόρτο πραγματολογικών πληροφοριών, με ζωντανές εικόνες, θαρραλέες ιστορίες-μέσα-στηνιστορία και ανάγλυφους χαρακτήρες (είναι θαυμάσιες οι γυναίκες του), το νέο μυθιστόρημα του Θέμελη, αν και με αφήγηση γραμμική, διαβάζεται μονορούφι αλλά δεν «ταξιδεύει» τον αναγνώστη όπως τα προηγούμενά του. Μάλλον τού «καρφώνει με σφυρί καρφιά στα πόδια». Διότι όπως εξηγεί ο συγγραφέας, αυτήν τη φορά δεν ήθελε καθόλου να είναι λυρικός, αφού «βίωσα τη μεταπολεμική Ελλάδα ως μια δυσβάστακτη κατάσταση».

Παιδί του Εμφυλίου, γεννημένος το 1947 στην Αθήνα και σπουδαγμένος στη Θεσσαλονίκη και αργότερα στη Γερμανία, δεν ταυτίστηκε απόλυτα με τους Λαμπράκηδες που μεσουρανούσαν τότε στη νεολαία. Και από πολύ νωρίς υιοθέτησε «τις αξίες και τις αρχές της Σοσιαλδημοκρατίας» παρότι τότε δεν υπήρχε ακόμα κανένα ελληνικό κόμμα που να τις εκφράζει. «Η μητέρα μου ήταν οργανωμένη στο ΚΚΕ και ο πατέρας μου διανοούμενος αριστερός της ΕΔΑ, έζησα λοιπόν το κλίμα των διώξεων από μέσα, ήξερα τι σημαίνει Στάλιν και Ηλιού και χειραφετήθηκα πολύ νωρίς- ήδη από το 1964- μέσα από τα προσωπικά μου διαβάσματα». Τις ίδιες λοιπόν αρχές με τις οποίες διαμορφώθηκε κι εκείνος, απηχεί και τούτο το μυθιστόρημα που είναι αυτοβιογραφικό με μιαν ευρύτερη έννοια και κλείνει όταν κλείνει και η εποχή του Ανδρέα Παπανδρέου. Ο Θέμελης τον αναφέρει ελάχιστα (γενικώς αναφέρει ελάχιστα ιστορικά πρόσωπα, Παπάγο, Καραμανλή, Γέρο Παπανδρέου…), ωστόσο ένας χαρακτήρας του λέει: «Παρά τις διαψεύσεις των κάθε λογής ελπίδων και ονείρων, ο κόσμος ζούσε καλύτερα από πριν, κι ας έλεγαν ό,τι ήθελαν για τον Αντρέα».

Στο μυθιστόρημά σας, το ιστορικο-πολιτικό κλίμα αντανακλάται στις συμπεριφορές των χαρακτήρων. Πιστεύετε πως η πολιτική ιστορία της νεώτερης Ελλάδας καθόρισε την κοινωνική ιστορία της;

Η σχέση είναι αμφίδρομη. Αλλες φορές η πρώτη καθοδηγεί τη δεύτερη, άλλες η δεύτερη παίρνει το πάνω χέρι και επηρεάζει θετικά ή αρνητικά την πρώτη.

Στα «όνειρα» που περιγράφετε δεν υπάρχει το κομμουνιστικό. Σημαίνει άραγε αυτό ότι βλέπετε μια νέα Ελλάδα χωρίς Αριστερά;

Οχι φυσικά, αν μιλάμε με όρους δημοκρατίας. Στο μυθιστόρημά μου, το κομμουνιστικό όνειρο ηττάται και εξοστρακίζεται. Ομως η θέση μου είναι πως η πρόοδος των κοινωνιών προκύπτει μέσα από αντίρροπες δυνάμεις και δεν νοείται να μην έχει στο ισοζύγιό της την παράμετρο της Αριστεράς.

Γιατί επιλέξατε στη Συμφωνία των ονείρων να προσεγγίσετε τα πράγματα από την πλευρά των εθνικοφρόνων;

Διότι αυτοί σφράγισαν τη μεταπολεμική ιστορία μας και όχι λ.χ. οι διανοούμενοι, ούτε οι αριστεροί. Κι όταν δόθηκε η άλλη ευκαιρία, με το σύνθημα «Τι Παπάγος, τι Πλαστήρας» που πρόβαλε η ΕΔΑ το 1951, έκλεισε το ενδεχόμενο μιας διαφορετικής πορείας.

Περιγράφετε τον κόσμο της συντηρητικής παράταξης αφασικό,
και τους δεξιούς να αντιλαμβάνονται την ευρωπαϊκή προοπτική της χώρας μόνο ως ευκαιρία να πολλαπλασιάσουν τα πλούτη τους. Από πότε αρχίζει αυτό;

Οταν τελειώνει το πακέτο του Σχεδίου Μάρσαλ, η ιδεολογία του κέρδους κυριαρχεί, και σκέφτονται πώς θα εκμεταλλευτούν την Κοινή Αγορά για να κάνουν αρπαχτές. Αντιλαμβάνονται την υπόθεση των κοινοτικών πόρων και των επιδοτήσεων ως ευκαιρία να φάνε ανεξέλεγκτα, χωρίς υποχρέωση να τηρήσουν οποιονδήποτε κανόνα.

Συμφωνείτε με όσους λένε πως έχουμε τη Δεξιά που μας αξίζει;

Η σχέση είναι αμφίδρομη. Εχουμε μια Δεξιά η οποία δεν αντιστοιχεί, δεν συντονίζεται, με τα συντηρητικά ευρωπαϊκά κόμματα που αναδύθηκαν μετά τον πόλεμο. Και από την άλλη, έχουμε μια κοινωνία που, εξασκώντας το δημοκρατικό της δικαίωμα, αβαντάρει με την ψήφο της την πολιτική ταυτότητα μιας ΕΡΕ της εποχής μας. Στην Ελλάδα δεν έχει υπάρξει συντηρητικό κόμμα κοινωνικής ευθύνης όπως του Χέλμουτ Κολ στη Γερμανία, του Γιούνκερ στο Λουξεμβούργο ή του Φερχόφστατ στο Βέλγιο.

Τελικά, φταίμε ή όχι για όσα μας συμβαίνουν;

Ολα απομυθοποιούνται, όλα καταγγέλλονται, όλα στέκονται γυμνά την ώρα της αλήθειας, αλλά εμείς πάμε μόνο να ψελλίσουμε κάτι και δεν έχουμε ακόμη το θάρρος να παραδεχτούμε το μέγεθος της συνευθύνης της κοινωνίας. Αυτός ο όρος παραμένει ταμπού. Και εξακολουθούμε να πάσχουμε από το σύνδρομο ότι για όλα φταίνε πάντοτε οι άλλοι.

Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, η ασθένεια της μεταπολεμικής Ελλάδας; Το ανεπούλωτο τραύμα του Εμφυλίου ή άλλη;
Είναι μια διαχρονική κουλτούρα που δεν επιτρέπει να αφήσουμε πίσω μας αυτά που είναι πια ξεπερασμένα και να κτίσουμε το καινούργιο πάνω σε αυθεντικές και όχι επιπόλαιες αξίες. Ιδού η μεγάλη πρόκληση για την ελληνική κοινωνία προκειμένου να βγει από την καθυστέρηση και τα αδιέξοδά της. Με τα ίδια εργαλεία που μαχόμασταν παλιά, μπορούμε να αγωνιστούμε σήμερα και να σχεδιάσουμε το μέλλον. Ωστόσο, το μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής κοινωνίας δεν αντιλαμβάνεται την αναγκαιότητα της νέας διαδρομής και όσοι τη βλέπουν είναι- και υπήρξαν πάντοτε- μειοψηφία.

Είναι η Συμφωνία των ονείρων
το βιβλίο ενός απογοητευμένου;

Δεν νιώθω απογοητευμένος, επειδή πιστεύω ότι πάντα θα υπάρχουν δυνάμεις που θα προσπαθούν να βγάλουν την Ελλάδα από τα αδιέξοδά της. Δεν μπορώ λοιπόν να πω ότι δεν βλέπω φως πουθενά, βλέπω όμως να έχουμε πολύ δρόμο μπροστά μας. Δεν είμαστε μια έρημη χώρα. Υπάρχουν στην πολιτική, στη διανόηση, στην κοινωνία, αυτοί οι οποίοι ελπίζω ότι κάποτε θα επιχειρήσουν την ανατροπή της κυρίαρχης κουλτούρας που διατρέχει οριζόντια ολόκληρο το σύστημά μας, λειτουργώντας σαν τροχοπέδη. Ομως προσοχή: δεν μπορείς να κάνεις πολιτική μονάχα με ιδεολόγους και οραματιστές· επί χάρτου. Χρειάζεται να στρέφεις διαρκώς έναν μεγεθυντικό φακό πάνω στην ταυτότητα και τις μετεξελίξεις της ελληνικής κοινωνίας.