«Η ιστορία του ΚΚΕ είναι ένα μπαμ κι ένα κρακ»

Θέλει αρετή και τόλμη για να γράψεις σήμερα ένα μυθιστόρημα με αόρατο πρωταγωνιστή τον Νίκο Ζαχαριάδη, χωρίς να προκαλέσεις ούτε γιαουρτοπόλεμο ούτε χασμουρητά. Ο Μισέλ Φάις κερδίζει το στοίχημα: με τα «Πορφυρά γέλια» κεντρίζει ειδικούς και ευρύτερο κοινό να συζητήσουν αλλιώς για την κόκκινη ουτοπία, για την ιστορική μνήμη και την ιστορική αμνησία
Εξίμισι χρόνια διάβαζε ο Μισέλ Φάις τη μικρή και τη μεγάλη ιστορία της εποχής, και συζητούσε με ευσεβείς και ασεβείς κομμουνιστές, διανοούμενους και απλά στελέχη αλλά, όπως λέει και στο μότο τού βιβλίου του, το αληθινό πρόσωπο της ιστορίας (εξακολουθεί να) απομακρύνεται καλπάζοντας. Ισως γι΄ αυτό κι εκείνος επέλεξε να στήσει τον φακό του από την ανάποδη, δίνοντας ρόλο καταλύτη στον μοιραίο ηγέτη του ΚΚΕ, ο οποίος ως «περίοπτος θύτης και θαμμένο θύμα του σταλινισμού» επηρεάζει τις πράξεις και τα μυαλά των πρωταγωνιστών, παραμένοντας αθέατος. Ετσι ο αναγνώστης θα μπει στο βιβλίο μέσα από ένα είδος ραγδαίου θεατρογενούς διαλόγου- ή μάλλον μιας λυσσαλέας αντιπαράθεσης- ανάμεσα σε τρεις γενιές μιας πολύπαθης αριστερής οικογένειας που πίστεψε στην επανάσταση. Και θα περάσει στη συνέχεια σε ένα μυθιστόρημα-μέσαστο-μυθιστόρημα, όπου θα ακούσει μαρτυρίες σε πρώτο πρόσωπο (και σε εξαιρετική προφορική γλώσσα) για τα ταμπού της κομμουνιστικής Αριστεράς: τη δράση της ΟΠΛΑ που «ξεκαθάριζε» εξωκομματικούς και εσωκομματικούς αντιπάλους την περίοδο 1943-44, και τις διώξεις των ανώνυμων αγωνιστών που «καταπάτησαν γραμμές και παραγραμμές» στο στρατόπεδο πολιτικών προσφύγων του Μπούλκες (στη Βόρεια Γιουγκοσλαβία) το 1945-46. Αυτή ημεταμοντέρνα αφηγηματική στρατηγική του Φάις επιτρέπει στον αναγνώστη να προσεγγίσει διαλεκτικά την «κόκκινη ουτοπία» παραμένοντας αποστασιοποιημένος. Και ταυτόχρονα εισάγει το μυθιστόρημά στον σημερινό «διάλογο για την Ιστορία», όπου πριν από μία δεκαπενταετία είχε μπει και η Ορθοκωστά του Θανάση Βαλτινού.

Ο Φάις δεν διαλέγει στρατόπεδο και δεν υποκύπτει σε αναχρονισμούς. Κατανοεί τη βία της εποχής, και καταδεικνύει την αμφισημία, τη φθορά, τη σαπίλα, τη ρευστότητα ενός κόσμου που σήμερα μοιάζει να έχει χάσει τον στόχο του. Κι αγαπάει όλους τους ήρωές του: την «κόκκινη δασκάλα»- τη «γιαγιά» που λάτρευε τον Ζαχαριάδη και υποφέρει πλέον από αλτσχάιμερ· τον αντιηγετικό «παππού»- παλιό υποβολέα της Ελένης Παπαδάκη στο Εθνικό Θέατρο, που υπήρξε προγραμμένος της ΟΠΛΑ (Ομάδα Προστασίας Λαϊκού Αγώνα)· τον παραλίγο εκτελεστή του με κομματική εντολή τους βασανισμένους γιους τους που παραστράτησαν για να καταλήξουν ο ένας σταρ της πρακτορολογίας στην trash ΤV και ο άλλος έγκλειστος στη φυλακή για τρομοκρατική δράση και, τέλος, τον Εξαρχειώτη εγγονό που τους έχει απομυθοποιήσει όλους και έχει τον νου του στις σαρκικές ηδονές. Αυτός είναι που τους πετάει καταπρόσωπο τον «λογαριασμό» με μια φράση που ενδεχομένως θα ενοχλήσει πολλούς αναγνώστες:

«Ενα μπαμ στη βουβώνα του Αρη κι ένα κρακ στον αυχένα του Νίκου. Αυτή είναι η ιστορία του ΚΚΕ.

16 Ιουνίου του 1945 έως 1 Αυγούστου του 1973». Ο Μισέλ Φάις όμως εξηγεί στο «Βιβλιοδρόμιο» ότι κατά τη γνώμη του οι δύο αυτές αυτοκτονίεςτου Βελουχιώτη και του Ζαχαριάδη στοιχειώνουν ακόμη την Αριστερά. «Τόσο το “μπαμ” της Μεσούντας όσο και το “κρακ” του Σουργκούτ σηματοδοτούν τον απεγνωσμένα εθελούσιο θάνατο μιας Αριστεράς που συνεχίζει να πιστεύει πως η κοινωνική δικαιοσύνη είναι αποκλειστική υπόθεση των όπλων, που αγνοεί τη ρευστή διεθνή συγκυρία, που παραβλέπει τα όρια και τη δυναμική της χώρας όπου δρα, που κατατρύχεται από ηρωικά ή γραφειοκρατικά φαντάσματα- κοινώς από μια πολιτική εσχατολογία».

«Και να μην υπήρχε ο Ζαχαριάδης θα τον επινοούσαμε» λέει στο τέλος του μυθιστορήματός σας ο παππούς. Αυτή η αποστροφή συνοψίζει άραγε την άποψή σας για την παθολογία της ελληνικής Αριστεράς;

Το βιβλίο υπερασπίζεται με σθένος το δικαίωμα του πληθυντικού. Η Αριστερά δεν ήταν ποτέ μία, ομοούσια και αδιαίρετος, ακόμη και στις σκοτεινότερες εποχές της. Υπάρχει η Αριστερά του Ηλιού και η Αριστερά του Φλωράκη, όπως η Αριστερά του Παπαγιαννάκη και Αριστερά του Αλαβάνου. Διαλέγετε και παίρνετε: παθολογίες, υγείες, προσωρινές ή αμετάκλητες βλάβες κτλ. Η συγκεκριμένη αποστροφή εκφράζει την άποψη ότι σε μια μανιχαϊστική εποχή, σε μια Ελλάδα που έβραζε, ο Ζαχαριάδης ήταν για την Αριστερά το νοσηρό αποτέλεσμα μιας ακραίας πολιτικής θεολογίας.

«Εκατό φορές να πιστεύεις σε κάτι δυνατό κι ας διαψευστείς» επιμένει πάντως η αλλοτινή «κόκκινη δασκάλα». Εσείς πιστέψατε ποτέ στην «κόκκινη ουτοπία»;

Η μητέρα μου, που της αφιερώνω το βιβλίο, ως έφηβη ήταν ΕΠΟΝίτισσα και κατόπιν ΚΚΕεσ. Σήμερα – σκληρή βιογραφική αντανάκλαση- έχει Αλτσχάιμερ. Εγώ στα νιάτα μου ήμουν τροτσκιστής. Η παιδεία, ο κοσμοπολιτισμός, ο εβραϊσμός του Λέοντος με είχαν μαγνητίσει. Στην πορεία είδα ότι η αιματοβαμμένη Κροστάνδη προετοίμαζε τις φανερές και κρυφές δί κες της Μόσχας. Το μυθιστόρημά σας μπορεί να εξαγριώσει τους ορθόδοξους κομμουνιστές αλλά και να γίνει σημαία από τους αναθεωρητές ιστορικούς του 20ού αιώνα. Θα σας πείραζε αυτό;

Ο πατέρας μου ήταν ΚΚΕ και το ψήφιζε επί χρόνια. Ισως γιατί ως Εβραίος σώθηκε επειδή ανέβηκε στο βουνό, ίσως γιατί είχε καθηλωθεί σ΄ έναν άμωμο και ανιδιοτελή κομμουνισμό που πλέον υπήρχε μόνο μες στο κεφάλι του. Το μόνο σίγουρο είναι ότι η πρόσληψη του πατέρα μου βρίσκεται στον αντίποδα της «γιαγιάς» του μυθιστορήματος. Δηλαδή του κομισάριου, του σκοτεινού συνωμότη, εκείνου που προετοίμαζε έναν κομμουνισμό με γεύση συρματοπλέγματος. Ετσι κι αλλιώς όμως, και τους ορθόδοξους κομμουνιστές και τους αναθεωρητές ιστορικούς, πάνω απ΄ όλα τους αντιμετωπίζω ως αναγνώστες και όχι ως ομάδες ιδεολογικών χαρακωμάτων. Αν υπάρχει η λογοτεχνική συγκίνηση, κι αν λειτουργήσει, ενδέχεται και να απαλείψει τις περιχαρακώσεις ή τις προγραμματικές θέσεις.

Μήπως σε μια εποχή στην οποία κυριαρχεί ο νεοφιλελευθερισμός και ο ατομισμός, τέτοια βιβλία υπονομεύουν την αριστερή πρόταση για μια πιο δίκαιη κοινωνία;

Τα «Πορφυρά γέλια» παρωδούν τον σταλινισμό και τον νεοσταλινισμό που ανθεί στους κόλπους της σύγχρονης Αριστεράς στον τόπο μας. Η αριστερή πρόταση για περισσότερη δημοκρατία και λιγότερη «επαναστατική» ρητορεία, για περισσότερο σύγχρονο πολιτικό ρεαλισμό και λιγότερη μουσειακή ιδεολογική καθαρότητα, για λιγότερη αυτοκριτική στα λόγια και περισσότερη αυτοκριτική στα έργα δεν έχει να «φοβηθεί» από αυτό το μυθιστόρημα. Να σας πω όμως και κάτι; Τα βιβλία δεν αλλάζουν τον κόσμο. Τα βιβλία, η τέχνη, το πολύ πολύ να μας ανακουφίσουν από την επιδημία του καιρού μας: την απουσία νοήματος.