Θρίαµβος εικόνας και ποίησης

Νo 31
«Αντρέι Ρουµπλιόφ»
Το έργο του Αντρέι Ταρκόφσκι (1932-1986), η επιτοµή της πρωτοπορίας του αυριανού κινηµατογράφου. Ο θρίαµβος της εικόνας πάνω στον προφορικό λόγο. Της ποίησης πάνω στον νατουραλισµό.

Και της µεταφυσικής πάνω στην ακαδηµαϊκή αφήγηση. Η τοιχογραφία του «Αντρέι Ρουµπλιόφ» µέσα στις πέντε σπουδαιότερες όλων των εποχών!

«Ο καλύτερος όλων». Είπε ο Ινγκµαρ Μπέργκµαν (1918-2007). Καθόλου υπερβολικό. Οι µελετητές τον τοποθετούν δίπλα στον Σεργκέι Αϊζενστάιν (1898-1948). Του πρώτου ζωντανού εκτοξευτήρα της σοβιετικής και της παγκόσµιας οθόνης. Εµπνευστή και δηµιουργού του «διαλεκτικού µοντάζ» που κατάφερε, από µηχανικός και αρχιτέκτονας, να αναδειχθεί, µαζί µε τον Αµερικανό Ντέιβιντ Γουόρκ Γκρίφιθ (1875-1948), σ’ έναν από τους δύο πιο σηµαντικούς σκαπανείς του παγκόσµιου κινηµατογράφου. Αυτοί οι δύο µετακίνησαν την οθόνη από πασαρέλα φωτογραφιών σε Τέχνη.

Η Ποίηση, από τον ποιητή πατέρα του Αρσένι Ταρκόφσκι (1907-1989), ενσωµατώθηκε στα κύτταρά του. Η εικαστική του εµµονή από τους πίνακες βυζαντινής τεχνοτροπίας του Αντρέι Ρουµπλιόφ (η Ρουµπλιέφ). Και η σκηνοθετική του επιδεξιότητα από τις σπουδές του στο VGΙΚ. Τη µεγάλη του κινηµατογραφικού γένους κινηµατογραφική σχολή, εκείνης της σοβιετικής εποχής, µε καθηγητή τον γίγαντα Μιχαήλ Ροµ (1901-1971). Δηµιουργό πολλών αθάνατων ταινιών, ανάµεσά τους το προφητικό αριστούργηµα «Εννιά µέρες ενός χρόνου» (9 dney odnogo goda).

«Ο καλλιτέχνης δεν δηµιουργεί σε ιδανικές συνθήκες. Αν υπήρχαν, εκείνος δεν θα υπήρχε. Ο καλλιτέχνης δηµιουργεί επειδή ο κόσµος δεν είναι τέλειος».

Από το πετσί του έβγαιναν αυτές οι κουβέντες. Γιατί µε την πρώτη του ταινία, «Τα παιδικά χρόνια του Ιβάν», µόλις στο τριακοστό έτος της ηλικίας του, αναιρεί όλες τις ντιρεκτίβες του «σοσιαλιστικού ρεαλισµού». Επειδή όµως το στόρι αναφέρεται στα ηρωικά επιτεύγµατα του Κόκκινου Στρατού, οι λογοκριτές την προσπέρασαν. Τέσσερα χρόνια αργότερα, µε τον «Ρουµπλιόφ» πέφτει η πρώτη ραµπατσίνα. Οι µποµπίνες πακετάρονται και σκονίζονται στα ράφια. Ως εχθρική θρησκευτική, µεταφυσική και εθνικιστική ιδεολογία.

Ολα µαζί. Οµως η δυτική προπαγάνδα ωρύεται. Τη δουλειά τους οι Σοβιετικοί καρεκλοκένταυροι. Τη δουλειά τους οι παπαγάλοι οι Δυτικοί. Ετσι ύστερα από πιέσεις, τρία χρόνια αργότερα η απαγορευµένη ταινία καταφθάνει στο Φεστιβάλ των Καννών. Εντάξει, να σας τη δώσουµε. Οµως _είπαν οι ρώσοι αξιωµατούχοι _ να την προβάλλετε στη ζούλα για να αποφύγουµε τα βραβεία. ΟΚ απάντησαν οι Γάλλοι. Τοιουτοτρόπως η προβολή κανονίστηκε στις τέσσερις τα χαράµατα. Αν είναι δυνατόν. Την είδαν, την αποθέωσαν και τη βράβευσαν. Η Δύση ανοίγει τις πόρτες της να τον υποδεχτεί, αλλά εκείνος αρνείται να πέσει στην αγκαλιά της (πράγµα που έκανε το 1982 µε την ιταλική «Νοσταλγία»). Βλέπετε, ακολουθούσε το µονοπάτι που είχε χαράξει εκείνος ο µονήρης, ο ταγµένος και βασανισµένος εικονογράφος. Γιατί, όπως έλεγε ο µακαρίτης, «η Τέχνη γεννιέται µέσα από έναν άρρωστο κόσµο».

Αυτή η διαδροµή του Ταρκόφσκι. Αυτή και του Αντρέι Ρουµπλιόφ (1360-1427, αν και οι ιστορικοί αµφισβητούν την ακρίβεια των χρονολογιών). Ο σπουδαιότερος ζωγράφος εκκλησιαστικών εικόνων και τοιχογραφιών του Ρωσικού Μεσαίωνα. Μαθητής του Βυζαντινού Θεοφάνη του επονοµαζόµενου και Feofan Grek (1340-1410). Αλλά και του Ρώσου Ρrokhor. Πλήθος έργων του στη θρυλική γκαλερί Τρετιακόφ. Αυτοί οι τρεις, κάτω από την «ταφόπλακα» εκείνων των σκοτεινών χρόνων, µε ένα κοµµάτι ψωµί και µισή µερίδα χοιροµέρι, πορεύονται, διαφεύγουν από την εξουσία και ζωγραφίζουν πρόσωπα γεµάτα γαλήνη και ηρεµία.

Οπως µε τον «Ιβάν», έτσι και εδώ. Ολα αλλιώτικα, ανάποδα, αιρετικά. Ο Μεσαίωνας του Ρουµπλιόφ είναι και µεσαίωνας στο ύφος, το κλίµα, την ατµόσφαιρα και το σκοτεινό ασπρόµαυρο της φωτογραφίας. Καµία λάµψη, τίποτα το γυαλιστερό, κανένα ίχνος ακαδηµαϊκής, παρατατικής, στρωτής αφήγησης, ελάχιστοι διάλογοι, πρόσωπα «ζωγραφισµένα» σαν από θολές αναµνήσεις λησµονηµένων προγόνων. Ο Ταρκόφσκι θρυµµατίζει τους κώδικες, δίχως όµως να δηµιουργήσει χάος και αναρχία. Αντίθετα. Ολα ζυγισµένα σε µια υποδειγµατική αρµονία. Καταστρέφει από τη µια. Ανασυγκροτεί και ταυτόχρονα ανασυνθέτει από την άλλη. Μεγάλος µάστορας της κλασικής, στέρεης αφήγησης. Απόλυτος γνώστης της γραµµατικής και του συντακτικού. Ηξερε τι έκανε. Και το έκανε µε το δικό του στυλ. Ετσι η προσωπικότητα του Ρουµπλιόφ ταυτίζεται αυτοκόλλητα µε τη σκηνοθετική προσωπικότητα του Ταρκόφσκι. Ο ένας, η σκιά του άλλου. Μοναδικό επίτευγµα. Ο µεσαίωνας του Ρουµπλιόφ συντίθεται από τρία δεδοµένα. Απίστευτη φτώχεια και ανέχεια. Εισβολή των ορδών των Τατάρων σε µια ανοχύρωτη ρωσική χώρα. Και µερικά φωτισµένα, αφοσιωµένα καλλιτεχνικά πνεύµατα κόντρα σε όλα. Περίπου το ίδιο και µε τον «µεσαίωνα» του Ταρκόφσκι. Απίστευτη µονολιθικότητα και υποταγή. Τρόµος από τους µηχανισµούς του κόµµατος.

Και µερικοί αυτόχειρες καλλιτέχνες και ποιητές κόντρα σε όλα. Με έναν λόγο, η µεταφυσική του Ταρκόφσκι δεν είναι θρησκευτική αλλά η ακλόνητη αφοσίωσή του να απελευθερωθεί απ’ όλα τα δεσµά που διατηρούν τον καλλιτέχνη σε ρόλο διεκπεραιωτή, ψυχαγωγού και γελωτοποιού. Ετσι να κάνει το δικό του. Αυτός ο δρόµος του, αυτή η µοναδικότητά του, αυτή η ελευθερία του, αυτός ο θρίαµβός του!