Η ζωή µας ένα λούνα παρκ

Ενας ευπρεπέστατος γάλλος, ψηλός, καλοντυµένος, σαν άγγλος λόρδος, µετέτρεψε το χάος σε αρµονία, την παρατηρητικότητα σε ασήµι, τη σιωπή σε χρυσάφι, τη γελοιογραφία σε ύψιστη τέχνη, το κόµικ σε θησαυρό και την κοµεντί σε διαµάντι. Το όνοµά του είναι Ζακ Τατί (1907-1982), σκηνοθέτησε µια χούφτα ταινίες και το ρετιρέ του είναι το «Ρlaytime»!

Η περίπτωση του Ζακ Τατί το άθροισµα, η σύνθεση και η µετεξέλιξη δύο γιγάντων. Πρώτα της ιδιοφυΐας _ ίσως της µεγαλύτερης από συστάσεως 7ης Τέχνης _ µε το όνοµα Τσάρλι Τσάπλιν (1889-1977). Και ύστερα του πιο παγωµένου, αγέλαστου κωµικού, του Μπάστερ Κίτον του µοναδικού (1895-1966). Από τον πρώτο αφοµοίωσε τη στάση.

Το ήθος. Το κοινωνικό σχόλιο. Την ανακατωσούρα. Τον πανζουρλισµό. Από τον δεύτερο, τη σιωπή. Την παρατηρητικότητα. Την αµηχανία. Την αποξένωση. Τον ροµαντισµό. Την αρµονία µέσα από το χάος. Ετσι επινόησε και επέβαλε τον δικό του τύπο. Πέρα από τον Τσάπλιν και τον Μπάστερ Κίτον. Είπαµε, Γέννηση, ναι. Παρθενογένεση δεν υφίσταται στην Τέχνη. Ετσι ο Τατί το 1953 µε τις «Διακοπές του κυρίου Ιλό» (Les vacances de Μonsieur Ηulot) γεννάει το δικό του µωρό. Από τότε όλα µα όλα άλλαξαν σ’ αυτό το είδος που εν συντοµία ονοµάζεται «κοµεντί». Γιατί στα σκουπίδια η µπαλαφάρα. Στα γκρεµίδια η φασαρία. Στο τζάκι για καυσόξυλα η φαρσοκωµωδία. Ο κόσµος είναι χαοτικός. Αν τον δεις από πάνω, όπως ο εξωγήινος, θα σούρνεσαι χάµω από τα γέλια σαν παρανοϊκός.

Το θρυλικό «µωρό» του Ζακ Τατί είναι ο Μonsieur Ηulot. Ο κύριος Ιλό. Οπως ο Τατί, έτσι κι αυτός. Ψηλός, ευπρεπέστατος, µε καµπαρντίνα, µε βρετανική πίπα, καπέλο, πρόσχαρος, ευγενικός, διακριτικός.

Θα πείτε _ όσοι τον έχετε δει _ ένας άνθρωπος από το παρελθόν. Λάθος. Ενας άνθρωπος κανονικός. Δηλαδή απλός. Οµως κάθε φορά σκοντάφτει πάνω στη µούρλια των µη κανονικών που εκλαµβάνουν τον εαυτό τους ότι ζουν και συµβαδίζουν µε την εποχή τους. Πλάνη. Απλώς _ λέει υπογείως ο Τατί _ όσο συµφιλιώνονται µε την εποχή τους τόσο χάνουν τον εαυτό τους και τόσο αλλοτριώνονται από τη φύση τους.

Κορυφαίο παράδειγµα ο κύριος Ιλό στο «Ρlaytime». Οπου κατευθυνόµενος να συναντήσει κάποιον Αµερικανό πέφτει πάνω σε ζουρλοµανδύα κανονικό. Πάνω σε θεόρατες αόρατες τζαµαρίες. Σε θηριώδη κτίρια. Σε αστραφτερές, πλαστικές επιφάνειες. Σε µια εισβολή αµερικανών τουριστών. Που κάθε τόσο και ανάλογα µε την υπόδειξη του ξεναγού τους στριφογυρίζουν τα κεφάλια τους πότε δεξιά και πότε αριστερά. Εγκλωβισµένοι στο πούλµαν, ρίχνουν ένα βλέµµα στον πύργο του Αϊφελ και αφήνουν ένα «ουάουουου». Ανάθεµα κι αν κατάλαβαν γρι. Ολα στην ευκολία. Και όλοι στα ηλεκτρονικά γκάτζετ. Προφητικό αυτό. Ανθρώπινες βίδες µηχανών που θα αντικατασταθούν από καινούργιες µηχανές και αυτές από κάποιες άλλες. Ενδιαµέσως επικοινωνία µηδέν. Τυπικές κουβέντες, ανταλλαγές µηνυµάτων, ένα hello και ένα adieu. Τhat’ s all! Ενα από τα µεγαλύτερα επιτεύγµατα του Σινεµά του Τατί είναι η σιωπή. Η επιστροφή στη silent movie. Οχι από καπρίτσιο, αλλά από ανάγκη αισθητική. Γιατί το στοίχηµα των ανήσυχων δηµιουργών είναι να δαµάσουν την εικόνα. Να πετάξουν τα δεκανίκια των διαλόγων. Να αναδείξουν το εικαστικό µέρος της σκηνοθεσίας σαν υπέρτατη αρετή. Αυτό έκανε ο Αντρέι Ταρκόφσκι. Αυτό προσπαθεί, µε τις υποχωρήσεις και τις χολιγουντιανές δεσµεύσεις του Τζέιµς Κάµερον στο «Αvatar». Αυτό και ο Ντάρεν Αρονόφσκι στο «Ρέκβιεµ για ένα όνειρο». Η περίπτωση του κυρίου Ιλό και της αµηχανίας του που προκύπτει από τη σχέση του µ’ έναν κόσµο ξένο σ’ αυτόν, η καλύτερη ευκαιρία για µια σύγχρονη βουβή κοµεντί. Ετσι η ηχητική µπάντα συντίθεται από τυπικές, σύντοµες φράσεις, από θορύβους _ ας πούµε το αιφνιδιαστικό κλείσιµο µιας πόρτας _ και από διάφορους εξωτερικούς, φυσικούς ήχους που ανακατεύονται µε τη «µουρµούρα» του πλήθους. Ολα µαζί. Εποµένως η ανθρώπινη επικοινωνία µοιάζει µε τον θόρυβο από το µαρσάρισµα ενός αυτοκινήτου. Εποµένως ο Λόγος έχει υποβαθµιστεί στο επίπεδο µιας µηχανικής εκφοράς τυποποιηµένων διαλόγων. Εποµένως ο σηµερινός Ανθρωπος είναι τόσο υποβιβασµένος και τόσο από το µυαλό του, τα αισθήµατά του και από τον εαυτό του αποκοµµένος και αλλοτριωµένος που καταντάει «πράγµα», ένα εξάρτηµα, ένας αριθµός, µια λιλιπούτεια αναλώσιµη µηχανή.

Ολα αυτά τα προτερήµατα θα καταλήγανε ψυχρά, ακαταλαβίστικα εγκεφαλογραφήµατα, αν ο Τατί αφαιρούσε κάθε κωµική στιγµή. Απ’ αυτή τη διαρκή σύγκρουση του κυρίου Ιλό µε τη γυαλισµένη µάζα άχρηστων καταναλωτικών αγαθών, µε όλο αυτό το λαχταριστό αποτέλεσµα των νέων τεχνολογιών και µε το πλήθος τουριστών, πελατών, επισκεπτών, περαστικών. Η πεµπτουσία της αξεπέραστης τέχνης του προκύπτει από το ερωτικό ταγκό που διαρκώς, σε κάθε πλάνο, σε κάθε στιγµή, χορεύει η οξυδερκής, ανελέητη παρατηρητικότητά του µε την κοµψότητα του σαρκασµού του. Ο πλήρης ορισµός µιας φινέτσας που όµοιά της µόνο στις πρώτες ταινίες του γεωργιανού Οτάρ Ιοσελιάνι µπορείς να βρεις. Ζούµε σ’ ένα χαοτικό λούνα παρκ. Συγκρουόµενα, χαριτωµένα, µελαγχολικά και χαµένα ανθρώπινα αυτοκινητάκια. What is this? Τουρίστας της ζωής!

Συνιστώ ανεπιφύλακτα
Εκτός από το «Ρlaytime» τρία ακόµα κοµψοτεχνήµατα: «Οι διακοπές του κυρίου Ιλό» (Les vacances de Μonsieur Ηulot, 1953), «Ο θείος µου» (Μon oncle, 1958), «Τrafic» (1971). Οπωσδήποτε!

Αύριο: «Η ωραία καβγατζού» του Ζακ Ριβέτ
Η ταυτότητα

§ Ετος: 1967 § Είδος: Κοµεντί § Σκηνοθεσία: Ζακ Τατί § Σενάριο: Ζακ Λανγκράνζ, Ζακ Τατί, Αρτ Μπούχβαλντ (αγγλικοί διάλογοι)

§ Cast: Ζακ Τατί, Μπάρµπαρα Ντενέκ, Ρίτα Μέιντεν, Βάλρεϊ Καµίλ, Ιβέτ Ντουαρέ § Μουσική: Φρανσίς Λαµάρκ § Φωτογραφία: Εουζέν Ροµάν § Διάρκεια: 124 § Χώρα: Γαλλία