Ο Εγκέλαδος έφερε τον Διαφωτισμό

Τον Νοέμβριο του 1755 η ακμάζουσα Λισαβώνα καταστράφηκε ολοσχερώς από σεισμικές δονήσεις τις οποίες ακολούθησαν πυρκαγιές και παλιρροϊκά κύματα. Η Ευρώπη συγκλονίστηκε, ο κλήρος κάλεσε σε μετάνοια, αλλά μέσα από τις στάχτες και τον κουρνιαχτό της φυσικής καταστροφής αναδύθηκε μια ορθολογική προσέγγιση των φυσικών δυνάμεων. Η Ιερά Εξέταση θα έμπαινε στο περιθώριο και ο Διαφωτισμός θα θριάμβευε
Στα μέσα του 18ου αιώνα η Λισαβώνα ακτινοβολεί σ΄ όλο τον κόσμο. Εχουν ήδη κλείσει τρεις αιώνες εξερευνήσεων, εγκαθίδρυσης αποικιών, άσκησης του δουλεμπορίου και άντλησης πρώτων υλών από όλα τα μήκη και πλάτη της γης. Από το Μακάο, τη Σουμάτρα και την Γκόα ώς τη Βραζιλία, η Πορτογαλική Αυτοκρατορία εισάγει μπαχαρικά, χρυσό και ασήμι, τροπική ξυλεία, πολύτιμους λίθους, και βεβαίως σκλάβους. Ο πλούτος συσσωρεύεται και επενδύεται σε μεγάλα έργα. Εντούτοις η χώρα δεν εκβιομηχανίζεται, καθισμένη αναπαυτικά στα πλούτη που προέρχονται από την «οικονομία των φυτειών και των ορυχείων». Προς τι άλλωστε;

Η Καθολική Εκκλησία κυριαρχεί διαμέσου της Ιεράς Εξέτασης και του τάγματος των Ιησουιτών διαβεβαιώνοντας για τη σταθερή πορεία του κόσμου μας. Και αίφνης η καταστροφή. Οι κεντρικές συνοικίες της Λισαβώνας ισοπεδώνονται από τον σεισμό μέσα σε λίγα λεπτά, τα μνημειακά της κτίσματα καταστρέφονται, η φωτιά σαρώνει τις φτωχογειτονιές, η θάλασσα εισβάλλει καταπίνοντας πλοία και προκυμαίες. Οι νεκροί ανέρχονται σε δεκάδες χιλιάδες, ενώ οι αντίκτυποι της καταστροφής βιώνονται σε ολόκληρη την Ευρώπη. Κακοποιοί εκμεταλλεύονται το χάος καταληστεύοντας, αρπάζοντας, βιάζοντας. Και ενώ ο κλήρος καλεί σε μετάνοια, ενώ όλοι αναρωτιούνται πια ανομήματα προκάλεσαν τη θεϊκή οργή, αναδύεται η εκσυγχρονιστική μορφή του μαρκησίου ντε Πομπάλ. Ο φιλόδοξος αυτός άντρας πείθει τον βασιλιά Ζοζέ Ι να επιδοθούν στο τιτάνιο έργο της ταφής των νεκρών προκειμένου να αναχαιτιστούν οι επιδημίες και να ανασχεδιαστεί εξ αρχής η πόλη που πολλοί επέμεναν ότι πρέπει να εγκαταλειφθεί. Το αποτέλεσμα είναι μια εργώδης προσπάθεια ανοικοδόμησης που απολήγει στην υιοθέτηση σύγχρονων αρχών πολεοδομικού σχεδιασμού μπολιασμένου με στοιχεία κοινωνικής πολιτικής όπως θα λέγαμε σήμερα- ένα πρότυπο της πολεοδομίας του Διαφωτισμού.

Ταυτόχρονα όμως ο ντε Πομπάλ ξεκαθαρίζει τους λογαριασμούς του με τον σκοταδισμό της Εκκλησίας. Καθώς οι προσπάθειες ανοικοδόμησης στέφονται με επιτυχία, κερδίζουν έδαφος οι επιστημονικέςορθολογικές προσεγγίσεις της καταστροφής εις βάρος της θεολογικής προσέγγισης της Θείας Δίκης. Ο ντε Πομπάλ θα αποδεσμεύσει τις δημόσιες πολιτικές από τις εκκλησιαστικές, θα εκσυγχρονίσει τις κρατικές δομές, θα περιθωριοποιήσει την Ιερά Εξέταση και θα απομακρύνει το Τάγμα των Ιησουιτών.

Στο συναρπαστικό αυτό βιβλίο του Νίκολας Σρέιντι, η καταστροφή της Λισαβώνας χρησιμοποιείται ως έναυσμα για μια συζήτηση περί της σχέσης φυσικών καταστροφών και Ορθού Λόγου. Το θέμα είναι εξαιρετικά επίκαιρο καθώς, ακόμη και σήμερα, θεομηνίες όπως τυφώνες, τσουνάμι, λιμοί και επιδημίες, συχνά αντιμετωπίζονται ως δείγματα «θεϊκής δυσαρέσκειας, εκδίκησης της φύσης». Στα 1755 η σχετική συζήτηση είχε εξαιρετικό ενδιαφέρον, αν σκεφθεί κανείς ότι κυρίαρχη φιλοσοφική αντίληψη ήταν -αυτή του Λάιμπνιτς και του Πόουπ που ισχυρίζονταν ότι ζούμε στον βέλτιστο δυνατό κόσμο. Με αφορμή όμως τον σεισμό της Λισαβώνας και τους αντικτύπους του σε όλη την Ευρώπη, άρχισε μια συζήτηση περί της επιστήμης ως αντίπαλου δέους της πίστης. Η ηθική των φυσικών καταστροφών άρχισε να αντικαθίσταται από μια ορθολογική στάση απέναντι στα φυσικά φαινόμενα, με τους εκπροσώπους του Διαφωτισμού Βολταίρο και Ρουσό να παίρνουν το απάνω χέρι- παρά τις μεταξύ τους διαφωνίες. Μάλιστα ο Ρουσό τοποθετεί για πρώτη φορά την καταστροφή σε κοινωνικό και επιστημονικό επίπεδο( «Λόγος περί της προέλευσης της ανισότητας μεταξύ των ανθρώπων» ) ενώ ο Βολταίρος, εμπνέεται από τη συμφορά της Λισαβώνας για να δημοσιεύσει στα 1759 το περίφημο έργο του «Καντίντ ή αισιοδοξία» που θα γινόταν το μπεστ σέλερ της εποχής. Στο Καντίντ, που είναι φαινομενικά ένα ταξιδιωτικό χρονικό, χλευάζονται ανοιχτά η εκκλησία, οι ευγενείς, ο στρατός, η Ιερά Εξέταση, οι μεταφυσικές ερμηνείες των φυσικών φαινομένων, κυρίως όμως η φιλοσοφική/ θεολογική εκείνη στάση που θεωρεί ότι μόνο ο Θεός γνωρίζει γιατί επισωρεύονται τόσα δεινά στην ανθρωπότητα και ότι όλα είναι καλώς καμωμένα. Τότε δημιουργείται στην Ευρώπη ο περίφημος πανγκλοσιανός χαρακτήρας του αφελώς αισιόδοξου ανθρώπου, ως παράδειγμα προς αποφυγήν.