Η τέχνη της ύπουλης αθωότητας

Δύο οι µεγιστοτεράστιοι ευρωπαίοι δηµιουργοί που µετέτρεψαν το χαχανητό της κωµωδίας σε υψηλή τέχνη και σε µπιζού µοναδικής κοπής. Ο Γάλλος Ζακ Τατί (1907-1982)
και ο Οτάρ Ιοσελιάνι (1934) από την Τιφλίδα της Γεωργίας της µακαρίτισσας Σοβιετικής Ενωσης. Ο «κότσυφας» υπόδειγµα κοµψότητας, λεπτού σαρκασµού και ιδιαίτερης αισθητικής!

Η σοβιετική πρωτοπορία ένα σκαλί ψηλότερα από τη γαλλική avant-garde της nouvelle vague του Ζαν Λικ Γκοντάρ. Γιατί πρώτα η πειθαρχία και ύστερα το ανακάτεµα και ο πειραµατισµός. Γιατί ο «ρεαλισµός» προηγείται της αναρχίας. Και γιατί το «κλασικό» και «ακαδηµαϊκό» είναι το εφαλτήριο για το επόµενο βήµα το ανατρεπτικό. Οι Ρώσοι, όπως οι Πολωνοί και οι Τσέχοι της «σοσιαλιστικής» σχολής, πριν από τον αυτοσχεδιασµό µάθαιναν πρώτα ορθογραφία και συντακτικό. Δηλαδή πριν ο Ταρκόφσκι απογειωθεί στον δικό του ποιητικό και αφαιρετικό ουρανό, ήξερε να αφηγηθεί τέλεια µια ιστορία µε κώδικα ρεαλιστικό. Παράδειγµα το «Ιvanovo detstvo» (Τα παιδικά χρόνια του Ιβάν) το 1962. Πρώτα µαθαίνω και ύστερα κατεδαφίζω ώστε πάνω στα ερείπια να οικοδοµήσω τη δική µου, προσωπική έκφραση. Στοιχειώδες, αγαπητέ Ουότσον.

Τρία τα ιδιαίτερα και άκρως δυσεύρετα χαρακτηριστικά τόσο του Ζακ Τατί όσο και του Οτάρ Ιοσελιάνι. Το πρώτο η παρατηρητικότητα. Ο φακός µας ξεσκονίζει σαν αξονικός τοµογράφος. Το δεύτερο η λεπτοµέρεια. Ο φακός αναδεικνύει τα µικρά, τα ασήµαντα, τα ψίχουλα σε πρωταγωνιστικά «πρόσωπα». Το τρίτο _ το οποίο προκύπτει από την ανάµειξη των δύο προηγούµενων _ ο σαρκασµός. Ετσι αν κάποιος παρατηρήσει τον εαυτό του και τους άλλους από πολύ ψηλά _ αµέτοχος και αντικειµενικός _ τότε θα χαµογελάσει µε την κατάστασή του και µε τη γελοιότητα των πράξεών του. Στη µελαγχολική, γκρίζα και θολή καθηµερινότητά µας κυκλοφορούµε και αντιδρούµε σαν τα συγκρουόµενα αυτοκινητάκια ενός απέραντου λούνα παρκ. Αυτή η αρετή του Οτάρ Ιοσελιάνι. Που γεννήθηκε πριν από 76 χρόνια στην Τιφλίδα, πρωτεύουσα της Γεωργίας. Που το 1966 και αδιαφορώντας για τον πέλεκυ της αυταρχικής µπρεζνιεφικής νοµενκλατούρας, σκηνοθετεί τη «Φυλορροή» (Giorgobistve), µια ιστορία πέρα και έξω από κάθε κανόνα «σοσιαλιστικού ρεαλισµού». Και που το 1982 λέγοντας περίπου «άει στο διάβολο» στα αφεντικά της λογοκρισίας, ακολουθεί το παράδειγµα του Αντρέι Ταρκόφσκι και καταλήγει πολίτης της Γαλλίας.

Τότε, αφού «αντάρτης», «ανυπάκουος» και «αναρχικός» από πού έβρισκε χρήµατα, µέσα και συνεργάτες για να σκηνοθετεί ταινίες που πλαγίως ροκανίζανε τους πάγους της σοβιετικής κοινωνίας; Επειδή από τη µια το σύστηµα ήταν σοσιαλιστικό. Από την άλλη αυταρχικό. Ετσι το κράτος τούς έδινε λεφτά. Και µάλιστα τις περισσότερες φορές µε οικονοµική ζηµιά. Και µετά, τη δυσάρεστη, «µεταφυσική» και «ακατανόητη» ταινία την έκλειναν µέσα στα κουτιά. Σχιζοφρένεια χωρίς καµία λογική.

Ο «κότσυφας» συµπυκνώνει µε τον πιο λιτό και κρυστάλλινο τρόπο, όλες τις αρετές της σαρκαστικής, διακριτικής, βελούδινης, πνευµατώδους, σπινθηρο βόλας, πρωτότυπης και µελαγχολικής «γραφής» του Οτάρ Ιοσελιάνι. Ενας νεαρός αδύνατος µουσικός µε το όνοµα Gia (Τζία ή Γκία) µένει σ’ ένα µικροσκοπικό διαµέρισµα µαζί µε τη µητέρα του στην Τιφλίδα και βγάζει το ψωµί του µε αέρα κοπανιστό. Αυτό το πρώτο σχόλιο, πλάγιο και λεπτό, για την παραγωγικότητα των συντρόφων κοµµουνιστών.

Δηλαδή ο τύπος είναι ο µουσικός που στο τέλος κάθε παράστασης µπαλέτου, σηκώνει και χτυπάει τα κύµβαλα των κρουστών µιας µεγάλης ορχήστρας. Ολος ο υπόλοιπος χρόνος του καταναλώνεται µε φίλους, µε κορίτσια, µε παρέες και µε γνωστούς αγνώστους. Ευγενικός, σεµνός, διακριτικός. Και διαρκώς αεικίνητος. Ακάθιστος και ταυτόχρονα τεµπέλης και κοπανατζής. Πάντα αργοπορηµένος αλλά και πάντα στην ώρα του για τα κύµβαλα της ορχήστρας. Οι προϊστάµενοι διαµαρτύρονται. Οι συνάδελφοί του αγανακτούν αλλά αυτός µε το χιούµορ του και µε την αφέλειά του, πορεύεται µε την ασφάλεια και τη βεβαιότητα που προέρχονται από τη γοητευτική του αφέλεια και την ογκώδη άγνοιά του. Αυτό είναι το δεύτερο σχόλιο για τη σοβιετική κοινωνία.

Κανείς αξιωµατούχος δεν µπορεί να τον κουνήσει από τη δουλειά του.

Η ανεργία ήταν απαγορευµένη λέξη στον υπαρκτό σοσιαλισµό. Αυτό το τρίτο σχόλιο για τους νόµους της Σοβιετικής Ενωσης. Δηλαδή ψευτοζούµε, ψευτοπαράγουµε, ψευτογλεντάµε, ψευτοπορευόµαστε και προς το άγνωστο πάµε. Με ένα λόγο _ και είναι γεγονός αυτό _ ο Οτάρ Ιοσελιάνι, µε µια µικροσκοπική στην έκταση και εντελώς προσωπική ιστορία, προβλέπει τριάντα χρόνια πριν πραγµατοποιηθεί το γκρέµισµα ενός γίγαντα που περπατούσε µε πήλινα πόδια. Η µεγάλη τέχνη της ύπουλης αθωότητας. Εξαιρετικό!

Αύριο: «Ηρωας» του Ζανγκ Γιµού
Η ταυτότητα

§ Πρωτότυπος τίτλο ς: Ιko shashvi mgalobeli § Ετος: 1970 § Είδος: Μαύρη, σαρκαστική κοµεντί § Σκηνοθεσία: Οτάρ Ιοσελιάνι § Σενάριο: Ντµίτρι Εριστόβι, Οτάρ Ιοσελιάνι, Σ. Κακιχασβίλι, Σεµιόν Λουνγκίν, Οτάρ Μεχρισβίλι, Ιλια Νουσίνοφ § Cast: Γκέλα Καντελάκι, Γκόγκι Χαΐτζε, Γιάνσουγκ Καχίτζε § Φωτογραφία: Αβεσσαλώµ Μαϊσουράντζε § Χώρα: ΕΣΣΔ (Γεωργία)