Τσάπλιν, νουάρ, ροµάντζο

Η µισή µου καρδιά στη Φινλανδία βρίσκεται.
Ακούγεται σαν ανέκδοτο. Οµως σας βεβαιώ. Ο χτύπος της καρδιάς µου, όταν βλέπω ταινία του Ακι Καουρισµάκι, είναι γρήγορος και δυνατός.
Καταψύκτης η Φινλανδία. Αθεράπευτα καυτός ο ροµαντισµός του.
Οπως στον έρωτα. Τα ετερόκλητα έλκονται.

Ιδιαίτερη περίπτωση ο Ακι. Σήµερα 53. Ισως µοναδική. Περίπου αδέσποτος. Περίπου ρεµάλι. Περίπου ο ορισµός του χαβαλέ. Και καθόλου περίπου, πότης. Στα όρια του αλκοολισµού. Να σέρνεται σε κάποιο αεροδρόµιο περικυκλωµένος από άδεια κουτιά µπίρας. Να κατεβάζει τόνους αλκοόλ στις λευκές νύχτες του Ελσίνκι. Να πιστεύει πως όλα µα όλα όσα συνιστούν τη διαδικασία µιας κινηµατογραφικής παραγωγής είναι drink. Το µοντάζ, η φωτογραφία, το σενάριο. Ολα. Και κοντά σ’ αυτά να αρνείται, έτσι στην ψύχρα, δύο υποψηφιότητες Οσκαρ best foreign picture (καλύτερης ξένης ταινίας).

Οι «ακαδηµαϊκοί» του πληθωρικού Χόλιγουντ τον ανακαλύπτουν το 2002. Το «Μies vailla menneisyytta» (Ο άνθρωπος χωρίς παρελθόν) τους άρεσε πολύ. Συµφωνώ και πλειοδοτώ. Ο πιο ευαίσθητος χτύπος της καρδιάς του. Ο Ακι είπε Νo. Μα πώς τολµάει αυτός ο ασήµαντος Φινλανδός; Απάντησε ως εξής: «δεν γουστάρω να πάω σε µια χώρα που σκοτώνει αθώους». Μάγκας. Τέσσερα χρόνια µετά πάλι τα ίδια. Με το «Laitakaupungin valot» (Φώτα στο σούρουπο). Πάλι Νo. Πάλι «δεν γουστάρω». Κοίτα να δεις. Υπάρχει άλλος σαν κι αυτόν; Ουδείς.

Η µαγκιά του αποτυπωµένη στη διαδροµή του. Την προσωπική. Οχι µόνο την κινηµατογραφική. Τύπαρος ο τύπος. Λατρεύει το Σινεµά. Τον ζει.

Ονειρεύεται βλέποντας ταινίες. Οµως στην αρχή για τον επιούσιο έκανε τα πάντα. Ταχυδρόµος. Οδοκαθαριστής.

Επλενε πιάτα. Αυτές οι εµπειρίες µε παιδιά ενός κατώτερου θεού επηρεάζουν το σύνολο του έργου του. Ηρωες όλων σχεδόν των ταινιών του, απλοί άνθρωποι, µεροκαµατιάρηδες, άνεργοι, ζητιάνοι, ερείπια. Στον αφρό των ιστοριών ο ανθρώπινος σκουπιδοτενεκές της κοινωνίας. Ο µοναδικός κινηµατογραφιστής που αναγορεύει τον µόχθο, την εργασία, τον ιδρώτα σε υπέρτατη καλλιτεχνική αξία. Οπως περίπου ο Βιτόριο ντε Σίκα στον «Κλέφτη ποδηλάτων» (Ladri di biciclette-1948). Εκεί κάπου συναντάει τον νεορεαλισµό.

Ταυτόχρονα µε τον Ντε Σίκα ανακαλύπτει και το αµερικανικό film noir. Το σκοτεινό, το αδιέξοδο, το µυστήριο. Το παρελθόν. Κοντά σ’ αυτό και το ροµάντζο το ερωτικό. Ολα µαζί. Οπως ο Ταραντίνο _ για τους δικούς του λόγους _ έτσι και ο Καουρισµάκι. Ανακατεύει ταινίες που του άρεσαν όταν ήταν απλός θεατής. Και οι δύο της γενιάς που επαναφέρει στην κυκλοφορία εικόνες που τους χάραξαν όταν ήταν παιδιά. Ο Τζον Φορντ, ας πούµε (1894-1973) επινοεί δικές του ιστορίες. Ο Μικελάντζελο Αντονιόνι (1912-2007) επινοεί το Νέο Σινεµά. Ο Καουρισµάκι επηρεάζεται από τον κινηµατογράφο των άλλων. Αυτή η διαφορά Αφού λοιπόν, για τον επιούσιο, κάνει όλες τις δουλειές, στην συνέχεια αρχίζει να γράφει σαν κριτικός. Κάπου εκεί, παρέα µε τον Μίκα, τον µεγαλύ τερο, κατά δύο χρόνια, αδελφό του, ιδρύουν τη Villealfa, τη δική τους µικροσκοπική, κινηµατογραφική εταιρεία. Το Αlpha από το «Αlphaville, une etrange aventure de Lemmy Caution» (1965), το πασίγνωστο ασπρόµαυρο επιστηµονικής φαντασίας του Ζαν Λικ Γκοντάρ. Είπαµε. Διαρκώς, σε κάθε βήµα του, αναφέρεται στις µεγάλες αγάπες του. Ενας απ’ αυτούς ο Ροµπέρ Μπρεσόν (1901-1999). Ο Γάλλος του απόλυτου µινιµαλισµού.

Γι’ αυτό όλες σχεδόν οι ταινίες του Καουρισµάκι είναι των 90 λεπτών. Μερικές ακόµα και των 70. Σύντοµος, λιτός, κοφτός, απλός. Πάντα στον στόχο του.

Το 2002 σκηνοθετεί το αριστούργηµά του «Ο άνθρωπος χωρίς παρελθόν». Ενα µικροσκοπικό µελόδραµα µε αύρα από Τσάπλιν, Ροµπέρ Μπρεσόν, θρίλερ και ροµάντζο φτωχών εραστών. Η συγκίνηση δονεί κάθε σκηνή χωρίς τίποτα το περιττό. Φιλέτο άπαχο και ζουµερό. Σ’ αυτή την ταινία αναµειγνύει όλες τις αγάπες του. Σασπένς, µινιµαλισµός, απλότητα και πάνω απ’ όλα… αµνησία. Θέµα δανεισµένο από παλιά αµερικανικά φιλµ νουάρ.

Ενας άνδρας κατεβαίνει από το τρένο στον κεντρικό σταθµό του Ελσίνκι. Καθώς διασχίζει τον δρόµο, πέφτει πάνω σε µια συµµορία και σε κλάσµατα δευτερολέπτου καταλήγει αιµόφυρτος στο πεζοδρόµιο. Κάποιος τηλεφωνεί στο «Πρώτων βοηθειών» και κάποια νοσοκόµα, την επόµενη µέρα, όταν τον ρωτήσει να της πει το όνοµά του, εκείνος δεν θυµάται τίποτα. Ούτε όνοµα, ούτε οικογενειακή κατάσταση, ηλικία, τόπο, µάνα, πατέρα. Τίποτα.

Αναγκαστικά µηδενίζει το κοντέρ και αρχίζει µια δεύτερη ζωή. Οµως χωρίς ταυτότητα ούτε δουλειά, ούτε διαµέρισµα, ούτε τίποτα. Ετσι καταλήγει µε µια σκηνή σε κάποιο σηµείο στην άκρη της πόλης. Ενα σκουπίδι. Μοναδική συντροφιά του ένας αδέσποτος σκύλος. Δύο πλάσµατα περιττά στην κοινωνία. Βρίσκει ρούχα από µια οµάδα του Στρατού της Σωτηρίας. Εκεί γνωρίζει και ερωτεύεται µια ευαίσθητη ψυχούλα. Και ασχηµούλα. Εκεί πιάνει φιλία µε τα παιδιά µιας µικρής, ασήµαντης ορχήστρας που παίζει παλιά ταγκό. Ετσι σιγά σιγά ξαναφτιάχνει τη ζωή του από την αρχή. Μόνο µε τα απαραίτητα. Μόνο µε πλάσµατα χωρίς µέλλον πλούσιο και τρανό. Μόνο µε τα αισθήµατα. Μόνο µε τα ελάχιστα. Μόνο µε ανθρωπιά και αλτρουισµό. Ωφέλιµη η αµνησία. Ξεµπέρδεψε µε τον παλιό του, κουρδισµένο, εαυτό. Τώρα ασήµαντος, ανώνυµος, απλός. Δηλαδή Ανθρωπος σωστός!

Συνιστώ επίσης: Του Ακι Καουρισµάκι: «Leningrad Cowboys Go Αmerica» (1989), «Το κορίτσι µε τα σπίρτα» («Τulitikkutehtaan tytto», 1990), «Μποέµικη ζωή» («La vie de boheme», 1992), «Μακριά πετούν τα σύννεφα» («Κauas pilvet karkaavat», 1996), «Φώτα στο σούρουπο» («Laitakaupungin valot», 2006) ΑΥΡΙΟ: «Αναπαράσταση»
Η ταυτότητα

§ Πρωτότυπος τίτλος: Μies vailla menneisyytta § Είδος: Ροµαντικό δράµα § Ετος: 2002 § Σκηνοθεσία: Ακι Καουρισµάκι § Σενάριο: Ακι Καουρισµάκι § Cast: Μάρκου Πελτόλα, Κάτι Ουτίνεν, Τζουχάνι Νιεµέλα § Φωτογραφία: Τίµο Σαλµίνεν § Μουσική: Κεν Γιοκοχάµα και παλιά ταγκό από Φινλανδία § Χώρα: Φινλανδία § Διάρκεια: 97’