Σάπια και αµαρτωλή πατριαρχία

Ο πιο must τόπος ανακαλύψεων φρέσκων ονοµάτων το Festival de Cannes. Από εκεί ο Ταραντίνο. Από εκεί ο Λαρς φον Τρίερ. Από εκεί ο Αµπάς Κιαροστάµι. Από εκεί ο Ταρκόφσκι. Από τον πάγκο της Κρουαζέτ σχεδόν όλοι. Συνήθως τολµηροί, ορµητικοί και νέοι και, ενίοτε, θρασύτατοι. Το 1998 λοιπόν ήταν η χρονιά του Dogme 95. Του Λαρς φον Τρίερ θα πείτε. Wrong.
Του Τόµας Βίντερµπεργκ θα πω.

ΟΒενιαµίν της αδελφότητας του «Δόγµατος». Τότε µόλις 29 ετών. Επειτα από τα 105 λεπτά της «Οικογενειακής γιορτής» (Festen) όλοι παραµιλούσαν για το παιδί. Μέσα σε κάτι λιγότερο από χρόνο ύστερα από εκείνη την προβολή, ο Τόµας Βίντερµπεργκ µάζεψε καµιά τριανταριά βραβεία και δεκαπέντε υποψηφιότητες απ’ όλο τον κόσµο. Ανάµεσά τους και της Χρυσής Σφαίρας καλύτερης ξενόγλωσσης _ για τους Αµερικανούς _ παραγωγής!

Σαρωτικός ο θρίαµβος. Απαντες υποκλίθηκαν στον µικρό Δανό. Απόδειξη ο Σον Πεν, ο Γιοακίν Φίνιξ και η Κλερ Ντενί. Το cast της επόµενης _ τέσσερα χρόνια αργότερα _ ταινίας του µε τον τίτλο «Ιt’s all about love» (Ολα για την αγάπη). Απογοήτευσε. Προφανώς δεν δικαίωσε τις προσδοκίες των θεατών. Λογικό. Οταν σκαρφαλώνεις στο ρετιρέ σού απαγορεύεται να πέσεις λίγο πιο χαµηλά. Ανθρωποφάγο το κοινό. Τη µια στιγµή σε αποθεώνουν, την άλλη σε γκρεµίζουν. Ανατριχιαστικό. Τέλος πάντων.

Δύο τα άπιαστα πλεονεκτήµατα του Βίντερµπεγκ στο «Festen». Το πρώτο η αισθητική του. Το δεύτερο το περιεχόµενό του.

Ο µπαγάσας µεταµόρφωσε µια κλασική οικογενειακή τραγωδία σε αισθητικό γεγονός. Το παλιό µε νέα οπτική. Σαν περίπου ο Σαίξπηρ να είναι σηµερινός. Και µε τη µηχανή στο χέρι να εισβάλει σ’ έναν πύργο της Δανιµαρκίας και να µετατρέπει τον Αµλετ σε πατροκτόνο µιας διεφθαρµένης, σάπιας και αµαρτωλής πατριαρχίας. Αυτό!

Ο Χέλγκε (Χένινγκ Μόριτσεν), ένας από τους πασίγνωστους µεγαλοβιοµήχανους της Δανίας, πρόκειται να εορτάσει το εξηκοστό έτος των γενεθλίων του. Φυσικά σ’ έναν θηριώδη πύργο. Φυσικά µε τα παιδιά του. Φυσικά µε όλες τις τιµές που αρµόζουν στο πρόσωπό του.

Ετσι, εκείνη την ηµέρα, καταφθάνουν τα τρία παιδιά του. Ο πρωτότοκος γιος του Κρίστιαν (Ούλριχ Τόµσεν), ο µικρότερος Μίκαελ (Τόµας Μπο Λάρσεν)

και η κόρη του η Ελενα (Πάπρικα Στιν). Από το τραπέζι απουσιάζει η δεύτερη θυγατέρα του. Η δίδυµη του Κρίστιαν. Αυτοκτόνησε και έτσι φρόντισε να φύγει νωρίς. Ο Χέλγκε κλασικός πατριάρχης. Ως αρµόζει λόγω της θέσεώς του, του πλούτου του, της εξουσίας του και το απροσµέτρητου κύρους του.

Τα παιδιά του χαµένα στη µετάφραση. Οπως συµβαίνει συνήθως µε τους απογόνους που µεγαλώνουν κάτω από τη σκιά ενός γίγαντα. Μεγάλος ο πατέρας, περιορισµένων προδιαγραφών το παιδί. Ο Κρίστιαν, ας πούµε, έχει ανοίξει ένα µικρό restaurant στο Παρίσι. Η Ελενα κατέληξε ανθρωπολόγος. Ο Μίκαελ, ο χαϊδεµένος ο «Υes, Daddy», είναι περίπου το τίποτα. Ο Χέλγκε απογοητευµένος από τις µικρές φιλοδοξίες των παιδιών. Ταυτόχρονα απόλυτα δικαιωµένος. Αυτός και µόνον αυτός ο µεγάλος και τρανός!

Το τραπέζι στρωµένο. Κάπου στο βάθος της γιγαντιαίας κουζίνας περιµένει και η τούρτα µε τα εξήντα κεράκια για το «Ηappy birthday to you». Ο Κρίστιαν θα εκφωνήσει τον λόγο τον τυπικό. Γιατί είναι ο πρωτότοκος.

Αυτό επιτάσσει το πρωτόκολ λο των καλών οικογενειών. Και τότε συµβαίνει κάτι σουρεαλιστικό. Ο Κρίστιαν βγάζει από την τσέπη του δύο χαρτιά. Το πρώτο είναι κίτρινο. Το δεύτερο πράσινο. «Διάλεξε», λέει στον Αφέντη του. Οι προσκεκληµένοι χαχανίζουν. Κοίτα να δεις τι σκαρφίστηκε το µυαλό του Κρίστιαν. Ο πατέρας κάτι φοβάται. Τον ζώνουν τα φίδια. Τι να κάνει όµως. Ετσι τραβάει το πράσινο. Very well done, λέει ο Κρίστιαν. Μπαµπά διάλεξες τον Λόγο της Αλήθειας. Αυτό ήταν. Τα επόµενα λεπτά όλα θα γίνουν στάχτη και µπούρµπερη.

Ολες οι αµαρτίες, όλα τα µυστικά θα βγουν στη φόρα. Τα φαντάσµατα σαν ασταµάτητη µπουλντόζα θα τα γκρεµίσουν όλα. Η πατροκτονία συµπαρασύρει στον όλεθρο και την κοινωνική ιεραρχία!

Αν το σενάριο του «Festen» έπεφτε στα χέρια ενός «κανονικού» αφηγητή, θα κατέληγε σε ένα καλό οικογενειακό δράµα. Αυτό και τίποτε άλλο. Οµως οι απαγορεύσεις του «Δόγµατος 95» του Λαρς φον Τρίερ, εκτόξευσαν τις δυνατότητες του Βίντερµπεργκ στα ύψη. Πώς γίνεται αυτό; Απλό. Οι αυστηροί περιορισµοί είναι τα εργαλεία οργάνωσης και πειθαρχίας. Δηλαδή ο Βίντερµπεργκ «έπρεπε» να φιλµάρει µε τη µηχανή στο χέρι. Ετσι το αποτέλεσµα µοιάζει σαν αυθεντική καταγραφή από κάποιον αόρατο αυτόπτη µάρτυρα της συγκεκριµένης γιορτής. Τέλεια.

Ετσι η ταινία αν και µυθιστορηµατική (fiction) µοιάζει σαν ντοκουµέντο. Κι έτσι, µαζί µε την οικογένεια του Πατριάρχη Χέλγκε, καταστρέφεται και η ακαδηµαϊκή αφήγηση. Πλήρης αρµονία περιεχοµένου και γραφής. Το ίδιο και µε τις ερµηνείες. Ταυτόχρονα κλασικές και «αληθινές». Ετσι ο Βίντερµπεργκ, αναφερόµενος στον Σαίξπηρ, µετακινεί τον κινηµατογραφικό «ρεαλισµό» προς το «αυθεντικό». Πλάνη θα πείτε.

Φυσικά. Η µεγαλύτερη οφθαλµαπάτη του σινεµά είναι η συνεχής ροή σκότους και φωτός. Αυτό είναι το όχηµα µε το οποίο µπορεί ο θεατής να ονειρεύεται ταξίδια µακρινά!

Συνιστώ επίσης: Του ίδιου, τα «Ολα για την αγάπη» («Ιt’s all about love», 2002) και «Submarino» (2010).

ΑΥΡΙΟ: «Πριν ο διάβολος καταλάβει ότι πέθανες»
Η ταυτότητα

§ Πρωτότυπος τίτλος: Festen § Είδος: Οικογενειακό δράµα § Ετος: 1998 § Σκηνοθεσία: Τόµας Βίντερµπεργκ § Σενάριο: Τόµας Βίντερµπεργκ, Μόγκενς Ρούκοβ § Cast: Ούλριχ Τόµσεν, Χένινγκ Μόριτσεν, Πάπρικα Στιν, Τόµας Μπο Λάρσεν, Τρίνε Ντάιρχολµ § Φωτογραφία: Αντονι Ντοµπ Μάντλε § Μουσική: Λαρς Μπο Γιάνσεν § Διάρκεια: 105 § Χώρα: Δανία