Τότε που η Ελλάδα ήταν ζωντανή

Στη δεκαετία του ΄30 διέσχισε με τα πόδια σχεδόν όλη την ευρωπαϊκή ήπειρο, από το Ρότερνταμ μέχρι την Κωνσταντινούπολη. Στη δεκαετία του ΄40 απήγαγε τον στρατηγό Κράιπε, τον στρατιωτικό διοικητή της κατεχόμενης Κρήτης και στη δεκαετία του ΄50 έγινε κινηματογραφικός ήρωας που τον ενσάρκωσε ο Ντερκ Μπόγκαρτ.

«Υπάρχουν πολλών λογιών φιλέλληνες στον αγγλόφωνο κόσμο… Ο Λη Φέρμορ ανήκει στην καλή κατηγορία: αγαπάει την Ελλάδα και τους κατοίκους της (το ΄δειξε στα κρίσιμα χρόνια που λέγαμε πριν- στην περίοδο του κυπριακού αγώνα- αρθρογραφώντας για να μας υποστηρίξει) αλλά χωρίς εξιδανίκευση, όπως και χωρίς συγκατάβαση. Γι΄ αυτό και το κεφάλαιό του για το “Δίλημμα” αποτελεί μια από τις καλύτερες ψυχογραφίες των Ελλήνων που διάβασα ποτέ.» Με αυτή την κρίση υποδέχθηκε ο Ρόδης Ρούφος στο περιοδικό «Εποχές» την πρώτη έκδοση της Ρούμελης το 1966. Σήμερα, πάνω από σαράντα χρόνια αργότερα, μπορεί ο φιλελληνισμός να μη μετράει και πολλούς οπαδούς, η αγάπη για τους κατοίκους της Ελλάδας να αφορά μάλλον μερικούς ιδιότροπους εκκεντρικούς, η κρίση του Ρούφου όμως ισχύει στο ακέραιο. Οπως και η αξία της Ρούμελης του Λη Φέρμορ που επανεκδόθηκε από τον Κέδρο.

Και δεν αναφέρομαι μόνο στην ιστορική, ανθρωπολογική αλλά και αδιαμφισβήτητη λογοτεχνική αξία του έργου. Ας μην ξεχνάμε ότι ο Λη Φέρμορ, μαζί με τον Μπρους Τσάτγουιν, τον Νικολά Μπουβιέ και τον νεώτερο Ουίλιαμ Νταρλίμπλ είναι ένας από τους σημαντικότερους παγκοσμίως συγγραφείς ταξιδιωτικής λογοτεχνίας- όσο κι αν ο όρος «ταξιδιωτική», όπως και κάθε ταξινόμηση, είναι κατ΄ ανάγκην περιοριστικός.

Αναφέρομαι περισσότερο σε αυτή την ιδιαίτερη αξία που έχει για τον έλληνα αναγνώστη η Ρούμελη όπως και η Μάνη του. Σε αυτό το αίσθημα μιας Ελλάδας μοναχικής, καθόλου όμως κλεισμένης στον εαυτό της, φτωχής, που όμως ξεχειλίζει από την αξιοπρέπεια της αυτάρκειας, συμφιλιωμένης με το τοπίο της ζωής της, μιας ζωής χτισμένης από τα κύτταρα ενός πολιτισμού που συνεχίζει τη διαδρομή του στον σύγχρονο κόσμο… Στο περιθώριο του σύγχρονου κόσμου, θα μπορούσε να παρατηρήσει κάποιος. Ωστόσο η Ελλάδα του Λη Φέρμορ δεν έχει τίποτε το περιθωριακό. Αγγίζει τη σκέψη σου και τη φαντασία σου σαν το αίσθημα ενός σπηλαίου που έχει το δικό του βάθος και επιβάλλει στην προοπτική του βλέμματός σου τους δικούς του τρόπους και τα δικά του σημεία φυγής:

«…η βεβαιότητα ότι εδώ ο ξένος αισθάνεται να τον περιστοιχίζουν άνθρωποι από αρχαία και πολιτισμένη γενιά. Αυτό το αίσθημα δυναμώνει όσο πιο πολύ κατεβαίνεις στην οικονομική κλίμακα. Οχι επειδή απουσιάζει από τους κύκλους των αστών – κάθε άλλο- αλλά το πρωτόγονο περιβάλλον το κάνει πιο ανάγλυφο. Το τελευταίο από αυτά τα πανελλήνια χαρακτηριστικά είναι ένας προσανατολισμός προς την αρετή».

Είδατε τι θαύματα μπορεί να κάνει το βλέμμα του ξένου; Το βλέμμα που δεν θεωρεί την οικειότητα με το αντικείμενό του δεδομένη, αλλά τη διεκδικεί με τη σκέψη του και την ευαισθησία του. Το βλέμμα και όχι μόνο. Το τελευταίο κεφάλαιο της Ρούμελης είναι αφιερωμένο στους «Ηχους του ελληνικού κόσμου»:

«Η Αρκαδία είναι το διπλό σουραύλι, η Αράχοβα το ντιντίνισμα από τις μπαγκέτες πάνω στις χορδές του σαντουριού, η Ρούμελη ένα κλέφτικο τραγούδι που το διακόπτουν σκυλιά και διαπεραστικά σφυρίγματα…».

Για τον επισκέπτη της σημερινής Ελλάδας, ο τόπος που περιγράφει ο Λη Φέρμορ μοιάζει περισσότερο με λογοτεχνικό σχήμα παρά με πραγματικότητα. Προϊόν του Φιλελληνισμού; Γιατί όχι; Στο κάτω κάτω, οι φωτισμένοι φιλέλληνες πάντα διέκριναν στην Ελλάδα αρετές που εμείς οι ίδιοι δεν μπορούσαμε να δούμε. Και από τότε που πήραμε ως κοινωνία εκείνη την αυτοκαταστροφική απόφαση «Σ΄ όποιον αρέσουμε για τους άλλους δεν θα μπορέσουμε», το μόνο που καταφέραμε είναι να αναγορεύσουμε την ασχήμια των έργων μας σε ομορφιά και να αυτοθαυμαζόμαστε για τις ειδικές μας ανάγκες.

Κατά όχι και τόσο παράδοξο τρόπο η Ελλάδα που περιγράφει ο Λη Φέρμορ, η Ψωροκώσταινα της δεκαετίας του ΄50 είναι πολύ πιο ανοιχτή από την Ελλάδα του 2010. Τι πιο χαρακτηριστικό από αυτό το υπέροχο κεφάλαιο για τους Κραβαρίτες, τους επαγγελματίες ζητιάνους που αυτοσαρκάζονται μπροστά στα μάτια του ξένου επισκέπτη τους;

Νοσταλγία; Θλίψη; Πικρία για τον κόσμο των πατεράδων μας που χάθηκε; Σίγουρα όχι. Η ματιά του Λη Φέρμορ, και η γραφή του, είναι και έντιμες και διαυγείς για να βοηθήσουν, ακόμη και τον σημερινό αναγνώστη να δει το παρόν ως μία από τις πιθανότητες εκείνου του, όχι και τόσο μακρινού, παρελθόντος. Από αυτή την άποψη, το κεφάλαιο «Το ελληνορωμαίικο δίλημμα» μπορεί να θεωρηθεί μία από τις κλασικές προσεγγίσεις της νεοελληνικής ψυχοπαθολογίας.

Διαβάστε ή ξαναδιαβάστε τη Ρούμελη . Οχι τίποτε άλλο. Θα θυμηθείτε τουλάχιστον πως η Ελλάδα, πριν μετατραπεί σε αυτή την κακοφορμισμένη νεόπλουτη γκριμάτσα, υπήρξε τόπος ενδιαφέρων και ζωντανός ακόμη και όταν έμοιαζε να κοιμάται στη σκιά ενός γυμνού βράχου μέσα στο ντάλα μεσημέρι.