Οι ζωντανοί γδύνουν τους νεκρούς

«Ο άγγελος της πείνας» κυκλοφόρησε στη Γερμανία το 2009, λίγους μήνες προτού η Χέρτα Μύλερ τιμηθεί με το Νομπέλ Λογοτεχνίας. Θέμα του: η ζωή στα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας. Αφηγητής: Ενας 17χρονος, ο οποίος εκτοπίζεται σε ένα σοβιετικό στρατόπεδο για πέντε χρόνια. Η συγγραφέας περιγράφει τον ζόφο και την πείνα, με ανεξίτηλη γλώσσα.

Ακόμα θυμάμαι μια γιαγιά στην παλιά μου γειτονιά: όταν χρειάστηκε να πετάξει μια φέτα ψωμί στα σκουπίδια, πρώτα τη φίλησε και μετά την πέταξε. Οι γενιές που έζησαν πόλεμο έχουν μια διαφορετική σχέση με την τροφή. Εζησαν την πείνα, γι΄ αυτό. Σήμερα συνδέουμε την πείνα με την Ινδία ή την Αφρική. Λίγες δεκαετίες νωρίτερα, η Ευρώπη λιμοκτονούσε. «Μόνο που δεν πρέπει να μιλάς για την πείνα όταν πεινάς. Η πείνα δεν είναι κρεβάτι, αλλιώς θα είχε διαστάσεις. Η πείνα δεν είναι αντικείμενο», διαπιστώνει ο αφηγητής στο μυθιστόρημα O άγγελος της πείνας της Χέρτα Μύλερ. Η συγγραφέας γεννήθηκε το 1953 στο Νίτσκιντοφ, περιοχή που ανήκε στη γερμανόφωνη μειονότητα της Ρουμανίας. Σπούδασε ρομανική και γερμανική φιλολογία, εργάστηκε ως μεταφράστρια σε βιομηχανική επιχείρηση. Απολύθηκε, όταν αρνήθηκε να εργαστεί για τη μυστική αστυνομία Σεκιουριτάτε. Το 1987 η Μύλερ εγκατέλειψε τη Ρουμανία και εγκαταστάθηκε στο Βερολίνο. Το λογοτεχνικό σύμπαν της Μύλερ εστιάζει στην τραυματική εμπειρία της καταπίεσης από το τρομοκρατικό καθεστώς του Τσαουσέσκου. Η Μύλερ αποτυπώνει την απανθρωπιά του κομμουνισμού, όπως την έζησε η ίδια στη Ρουμανία, αλλά και όπως της τη διηγήθηκαν άνθρωποι που έζησαν στα μεταπολεμικά στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας του Στάλιν, όπως ο Οσκαρ Παστιόρ, μεταφραστής του Τριστάν Τζαρά.

Τον Ιανουάριο του 1945, ο σοβιετικός στρατηγός Βινογκράντοφ απαίτησε από την κυβέρνηση της Ρουμανίας, εν ονόματι του Στάλιν, όλους τους Γερμανούς που ζούσαν στη Ρουμανία για την ανοικοδόμηση της Σοβιετικής Ενωσης. Γυναίκες και άντρες 17-45 ετών εκτοπίστηκαν σε σοβιετικά στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας. Η μητέρα της Χέρτα Μύλερ πέρασε πέντε χρόνια σε ένα τέτοιο στρατόπεδο. Το θέμα για πολλά χρόνια αποτελούσε ταμπού: συνδεόταν με το ναζιστικό παρελθόν της Ρουμανίας. Η Χέρτα Μύλερ άρχισε να κρατά σημειώσεις το 2001. Είχε αποφασίσει να γράψει ένα βιβλίο από κοινού με τον Οσκαρ Πιστιόρ, που ήταν αυτόπτης μάρτυρας. Ο Πιστιόρ πέθανε το 2006, όμως η Μύλερ έγραψε τελικά το μυθιστόρημα. Βασίστηκε σε τέσσερα τετράδια με σημειώσεις που είχε κρατήσει για το θέμα.

Αφηγητής της ιστορίας είναι ο Λέοπολντ Αουμπεργκ, κάτοικος Χέρμανστατ, 17 χρονών, κρυφοομοφυλόφιλος. Η φράση που ξεστομίζει η γιαγιά του, την ώρα που φεύγει «το ξέρω ότι θα ξανάρθεις» τον κρατά στη ζωή. Οταν επιστρέφει, είναι ένας τσακισμένος άνθρωπος. Αχρηστος για οποιαδήποτε αγάπη στον κόσμο. Ζωντανός- νεκρός.

Ο αφηγητής παίρνει μαζί του τέσσερα βιβλία: τον Φάουστ, τον Ζαρατούστρα, τον Βάινχεμπερ και μια ποιητική συλλογή του 8ου αιώνα. Ολα θα τα ανταλλάξει με τρόφιμα. Μέσα από μια κλειστοφοβική αφήγηση και ανεξίτηλες εικόνες, η Μύλερ αποτυπώνει τη ζωή στο στρατόπεδο. Την πείνα που δεν γνωρίζει όριο: καταπίνει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, διαλύει τα πάντα. Την εξαθλίωση που δεν έχει πάτο.

Η Μύλερ καταφέρνει μέσα από μια γλώσσα χωρίς λυρικά σάλια να κατασκευάσει την ιδιόλεκτο της πείνας, χρησιμοποιώντας όλο το οπλοστάσιο της λογοτεχνίας: καταστροφή της σύνταξης, ποιητικό πέταγμα της λέξης, αστραφτερές μεταφορές, υπαινιγμούς, εικόνες που επιμένουν. Η μετάφραση κατορθώνει να αποδώσει την κραυγή της αφήγησης.