Πανάρχαιο συλλείτουργο

Μια πανάρχαια ιαπωνική τέχνη, µε πολλές οµοιότητες µε την αρχαία ελληνική τραγωδία, παρουσιάστηκε στο Ηρώδειο
Χάρις στο Φεστιβάλ Αθηνών και πριν από αρκετά χρόνια έχουµε δει και στην Ελλάδα και τα τρία είδη του παραδοσιακού ιαπωνικού θεάτρου: Νο, Καµπούκι, Κιογκέν. Πάντα όµως µε χαρά επικοινωνούµε µε µια τέχνη πανάρχαια, υψηλών προδιαγραφών και άκρας πνευµατικότητας.

Ετσι και τώρα που εντάχτηκαν στο πρόγραµµα του Φεστιβάλ Αθηνών ένα Κιογκέν και ένα έργο του είδους Νο και µάλιστα µε µαζική προσέλευση κοινού ευρείας κλίµακος ηλικίας. Οταν πριν από πολλά χρόνια είχαµε στο Ηρώδειο πρωτοδεί Νο θυµάµαι πως το κοινό που ήταν αραιό από την αρχή κατά το διάλειµµα δεν ξεπερνούσε τους πενήντα εναποµείναντες υποµονετικούς θεατές, πράγµα που σηµαίνει πως µε τον καιρό και η περιέργεια και η ενηµέρωση (µέσω πολλών διαύλων _ τηλεόραση, σινεµά, βίντεο, Διαδίκτυο, αλλά και αναγνώσµατα και κόµικς) αλλά και το γούστο έχουν αναβαθµιστεί. Οι τρεις και πάνω χιλιάδες θεατές τις προάλλες στο Ηρώδειο έµειναν ώς το τέλος, µε διαρροές λιγότερες από ανάλογες άλλες εκδηλώσεις.

Το παραδοσιακό θέατρο της Ιαπωνίας κατ’ αρχάς, όπως εξάλλου κι όλες οι παραδοσιακές µορφές τέχνης σ’ όλο τον κόσµο, αποτυπώνει κατά τρόπο αυθεντικό, πυκνό και κωδικό τον ψυχισµό του λαού που το έπλασε, το εξέλιξε και το συντήρησε µέσα στους αιώνες. Οσοι ακόµη δεν µπερδεύουν, νοθεύοντας τη σκέψη τους, την παράδοση µε το παλιό και το ιστορικά ξεπερασµένο, παράδοση, όπως η λέξη δηλοί, είναι ό,τι παραδίδεται. Και ό,τι παραδίδεται είναι ό,τι αντέχει, ό,τι έχει εσωτερικά και εξωτερικά στοιχεία που ακόµη ισχύουν και µας αφορούν, ό,τι ενσωµατώνει και διασώζει αξίες, αισθητικές και δοµές που βρίσκουν ανταπόκριση στον σύγχρονο ψυχισµό ή µας προσφέρουν κλειδιά για να αποκωδικοποιήσουµε ήθη, έξεις, αξίες και τιµές που µας κατοικούν και µας συνέχουν και συνήθως δεν γνωρίζουµε την καταγωγή τους ή τις αφορµές που τα δηµιούργησαν.

Και η Λαογραφία και ο Δοµισµός και η Κοινωνική Ανθρωπολογία και άλλες επιστήµες του ανθρώπου µάς έχουν σήµερα προικίσει µε εργαλεία θεωρίας και πρακτικές ώστε είναι πλέον αναγνώσιµη η παραδοµένη πολιτιστική κληρονοµιά. Αν θέλουµε να καταλάβουµε π.χ. τι είναι παραδοσιακό θέατρο στην Ιαπωνία, στην Κίνα, στο Μπαλί, στις Ινδίες αλλά και στις φυλές της Αφρικής και του Αµαζονίου (σ’ αυτή την πολιτισµική ζώνη είναι ανεπανάληπτη η προσφορά της αείµνηστης φίλης εθνοθεατρολόγου Κατερίνας Κακούρη µε το «µοναδικό» διεθνώς έργο της «Προϊστορία θεάτρου» και «Γενετική του θεάτρου») δεν χρειάζεται να πάµε µακριά: η ορθόδοξη λειτουργία και η καθολική λειτουργία είναι κλασικά παραδείγµατα παραδοσιακής µιµητικής τελετουργίας. Για έναν «θεατή» της µεγάλης ορθόδοξης Εβδοµάδας των Παθών από την Ιαπωνία, το τυπικό που ακολουθείται και το απόρρητο της σηµασίας του τελετουργικού (έχω παλιότερα ασχοληθεί µε τη διαφορά ανάµεσα στο τυπικό και το τελετουργικό ενός δρώµενου) θα προκαλεί ανάλογες απορίες µε όσες είχαµε κι εµείς τις προάλλες βλέποντας το Νο «Ντάι-Χάνγια» ηλικίας 550 ετών, δηλαδή χίλια χρόνια µικρότερο από τη λειτουργία του Ιωάννου Χρυσοστόµου και του Μεγάλου Βασιλείου.

Ο λίγο ενήµερος πάντως θεατρόφιλος και χωρίς συµπλέγµατα θεατής θα διαπίστωνε πως ανάµεσα στο Νο, στην ορθόδοξη και καθολική λειτουργία και το αρχαίο ελληνικό δράµα υπάρχουν σκανδαλώδεις οµοιότητες. Και όσον αφορά τη λειτουργία και την τραγωδία, αυτό είναι και αναµενόµενο και τεκµηριωµένο. Ο Μέγας Βασίλειος σπούδασε στην Αθήνα πριν απαγορεύσει ο Θεοδόσιος το αρχαίο θέατρο. Αλλά ανάµεσα σ’ αυτές τις δύο ελληνογενείς τελετουργίες και στο ιαπωνικό παραδοσιακό δράµα δεν θα βρει κανείς πνευµατική, ιστορική ή άλλη επίδραση. Τείνω να πιστέψω πως οι λαοί ανεξάρτητα από θρησκεία, ήθη, γλώσσα και γεωγραφική θέση, όταν µε τον καιρό λειαίνουν τις τελετουργικές φόρµες καταλήγουν νοµοτελειακά στα ίδια πάνω – κάτω δοµικά χαρακτηριστικά και την ίδια αριστοτελική στη διατύπωση εκ διαπιστώσεως σύστασιν των πραγµάτων.

Το έξοχο δράµα Νο που είδαµε στο Ηρώδειο είχε όπως και η αρχαία τραγωδία και η αρχαιότερη ορθόδοξη λειτουργία: επί σκηνής µουσική, χορό, υποκριτές, διάκριση ανάµεσα στο λογείο και στην ορχήστρα, χρήση προσωπείου και όρχηση. Και τα τρία είδη αφηγούνται µια παλιά ιστορία, µιας θυσίας, ενός θαύµατος, µιας τιµωρίας ή µιας µύησης. Και τα τρία είδη διαθέτουν πάγιο τυποποιηµένο λόγο, κίνηση και χειρονοµία.

Οπως όλα τα παραδοσιακά δρώµενα έχουν αναγνωρίσιµο πάνδηµο κώδικα. Δεν αιφνιδιάζουν το κοινό, δεν πρωτοτυπούν. Επιδέχονται όµως λεπτών επεµβάσεων, βελτιώσεων και προχωρηµένων τεχνικών. Ετσι οι τελεστές ανταγωνίζονται µε τους προκατόχους τους και µεταξύ των συγχρόνων τους σε δεξιοτεχνία, περαιτέρω απλοποίηση, διασαφήνιση σηµάτων και διαύγεια συµβόλων.

Και στα τρία είδη ο υποκριτής αλλάζει προσωπεία. Είναι πάντα άνδρας, τραγουδά, χορεύει, απαγγέλλει. Και στα τρία είδη η µουσική (παλιότερα στον ορθόδοξο ναό και πάντα στον καθολικό υπάρχουν όργανα µουσικά – «υµνείτε τον θεόν εν χορδαίς και τυµπάνω») και ο χορός είναι οργανικά δεµένα µε τα δρώµενα, ερµηνεύουν τον λόγο και υποσηµειώνουν τον ψυχισµό των δρώντων προσώπων.

Μου έκανε αποκαλυπτική εντύπωση πως τα χορικά άσµατα του Νο που παρακολουθήσαµε είχαν µια µελωδική γραµµή, βρίσκονταν στις παρυφές της περσικής, της τουρκικής, της βυζαντινής και της ηπειρώτικης πεντάτονης µελωδίας. Μυστήρια πράγµατα.


Οχι µιµητές, αλλά µύστες

Δεν χρειάζεται να αναφερθώ στην εκπληκτική δεξιοτεχνία των ιαπώνων υποκριτών, στην ακρίβεια των εκτελέσεων, στην οικονοµία της εκφραστικής σήµανσης, στην πυκνότητα των συµβόλων και στη γενικότερη αισθητική χαρά που έβλεπες ότι απέπνεε η ερµηνεία τους. Εχαιραν τοις µιµήµασιν. Μετείχαν όχι ως µιµητές αλλά ως µύστες.

Στο έργο Νο που είδαµε προηγήθηκε και ένα σύντοµο Κιογκέν, που θα τολµήσω να πω ότι αντιστοιχεί στο αρχαίο ελληνικό σατυρικό δράµα, αν ο Καµπούκι πλησιάζει τον Αριστοφάνη και τον Μένανδρο, δηλαδή την πολιτική και την κωµωδία ηθών.

Το Κιογκέν προέρχεται από λαϊκότερες ρίζες µε µαγικές τελετές, ξόρκια, πανηγύρεις και χαρά της ζωής, απόλαυση της υπάρξεως, δοξολογία της δηµιουργίας. Χορός, τραγούδι, όργιο, παντοµίµα. Ο χορευτής-υποκριτής οργιάζει κρατώντας µια χρυσή κουδουνάτη αγιαστούρα σε έναν χορό γονιµότητας, σποράς και καρποφορίας. Ενας µακρινός θιασώτης του Βάκχου.