Σφαλιάρες στο θέατρο σκιών

Το θέατρο σκιών της πολιτικής μας ζωής μοιάζει να αγνοεί ότι δεν υπάρχει για να διασκεδάζει τις ανησυχίες του περιβάλλοντός του ούτε για να σχολιάζει αρωματίζοντας την αποφορά που προκαλεί. Υπάρχει για να δείχνει πως στα αδιέξοδα υπάρχουν κάποιες διέξοδοι.

«Στις πολιτισμένες χώρες οι περισσότεροι άνθρωποι σήμερα θεωρούν πως η φυλετική υπεροχή είναι μύθος. Ομως, ακόμη κι αν ήταν αποδεδειγμένο γεγονός, δεν θα έπρεπε να συνεπάγεται ειδικά πολιτικά δικαιώματα, αντιθέτως θα έπρεπε να συνεπάγεται ειδικές ηθικές ευθύνες για τα άτομα που ξεχωρίζουν. Ανάλογες απαιτήσεις θα πρέπει να υπάρχουν και για όσους ξεχωρίζουν πνευματικά, ηθικά και έχουν ανώτερη παιδεία».

Αν και ο Καρλ Πόπερ παραθέτει αυτό τον συλλογισμό στο έργο τουΗ ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της, αναφερόμενος στον Πλάτωνα, θα συμφωνήσετε μαζί μου ότι κάλλιστα θα περιέγραφε ό,τι ζούμε σήμερα. Η κρίση μας, οικονομική, ηθική, κοινωνική, πνευματική και ψυχολογική οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο γεγονός ότι όσοι είχαν αυξημένη ευθύνη στην Ελλάδα της μεταπολίτευσης, ποτέ δεν φρόντισαν να την αναλάβουν. Αντιθέτως, έκαναν ό,τι περνούσε από το χέρι τους για να αξιοποιήσουν τα προνόμια που τους παρείχε, και εξακολουθεί να τους παρέχει, η θέση τους. Και αυτή τη θέση κάνουν, ακόμη και σήμερα, ό,τι περνάει από το χέρι τους για να την κρατήσουν.

Κοινοτοπίες, θα μου πείτε. Ομως, αν μη τι άλλο, το φάσμα της καταστροφής που μας απειλεί μας υποχρεώνει να αναρωτηθούμε για όσα και ό,τι μέχρι χθες θεωρούσαμε κοινό τόπο της ζωής μας.

Και δεν αναφέρομαι μόνο στην πολιτική τάξη- αν και δεν είναι τυχαίο ότι μιλάμε για «τάξη» και όχι για κάποιους τους οποίους ξεχωρίσαμε για να διαχειρίζονται ζητήματα όπως η εξωτερική πολιτική, η άμυνα, η παιδεία, η οικονομία και η δημόσια διοίκηση. Στη γλυκιά μας πατρίδα δεν εκλέγεσαι απλώς. Αν καταφέρεις να εκλεγείς γίνεσαι πολιτικός, αλλάζεις επάγγελμα και εντάσσεσαι σε μια κοινωνική τάξη. Αποκτάς δικαιώματα και διεκδικείς άλλα.

Το αποτέλεσμα είναι ορατό διά γυμνού οφθαλμού. Τα πολιτικά κόμματα λειτουργούν περισσότερο ως συνδικαλιστικές οργανώσεις των μελών τους και λιγότερο ως οργανισμοί ρυθμιστικοί και καθοδηγητικοί της κοινωνίας. Προκειμένου δε να διασφαλίσουν τα συμφέροντα της τάξης τους συνεργάζονται με άλλες συνδικαλιστικές οργανώσεις, άλλων τάξεων.

Υποτίθεται ότι ένα από τα ζητήματα της πολιτικής μας ζωής είναι το αν και πότε θα μιλήσει ο πρώην πρωθυπουργός Κώστας Καραμανλής. Αναφέρομαι σε αυτό τον ίδιο άνθρωπο ο οποίος μέχρι πριν από μερικούς μήνες ακόμη διαβεβαίωνε το κοινό του πως αναλαμβάνει την ευθύνη για ό,τι γίνεται γύρω του. Και τώρα τον περιμένουν να μιλήσει, για να πει τι; Ο,τι κι αν πει, το βέβαιο είναι ότι δεν θα απευθυνθεί σε όσους τον εξέλεξαν για να αναλάβει ευθύνες που ποτέ δεν ανέλαβε. Θα απευθυνθεί στα μέλη της συνδικαλιστικής του οργάνωσης και, αν είναι ικανός, θα συμπεριλάβει και ορισμένα συναφή επαγγέλματα για να διευρύνει τη σημασία των λόγων του.

Το θέατρο σκιών της πολιτικής μας ζωής μοιάζει να αγνοεί πως, αν θέλει να δικαιολογήσει την ύπαρξή του, οφείλει να δείξει ότι μπορεί επιτέλους να ανταποκριθεί στις ανάγκες του ρόλου του.

Οταν ο Αγγελος Σικελιανός μιλούσε πάνω στο φέρετρο του Παλαμά επί κατοχής δεν μιλούσε εν ονόματι του «πνευματικού κόσμου» της ηττημένης Ελλάδας. Δεν μάζεψε υπογραφές ούτε κυκλοφόρησε κοινώς αποδεκτά κείμενα για την σωτηρία του Εθνους. Ανέλαβε προσωπικά την ευθύνη έργω και λόγω, διακινδύνευσε την ίδια του τη ζωή, ασχέτως αν η Εθνική Τράπεζα μετά την απελευθέρωση κατάσχεσε την περιουσία του για χρέη. Το ίδιο έκανε και ο Σεφέρης επί χούντας με την περίφημη εκείνη δήλωση στο ΒΒC.

Δεν τα λέω όλα αυτά γιατί με πνίγει το παράπονο που ζω σε έναν κόσμο από τον οποίο έλειψαν οι εθνικοί ποιητές. Τα λέω για να επισημάνω τη διαφορά. Κομμάτι της ευθύνης του δημιουργού είναι ότι αναλαμβάνει ο ίδιος το βάρος της στάσης του. Και η ανάληψη αυτή αρκεί για να τον δικαιώσει, ή και να μην τον δικαιώσει.

Οταν ο δημιουργός αρχίζει να συμπεριφέρεται ως εκπρόσωπος της τάξης των διανοουμένων, συγγραφέων, ποιητών, κινηματογραφιστών, οπερατέρ ή μεταφραστών, τότε απλώς απαξιώνει το βάρος της υπογραφής του. Την ελαφραίνει διαχέοντας την όποια αξία της σε έναν από τους κοινούς τόπους της δημόσιας ζωής. Η βιοτεχνία συλλογής υπογραφών επί παντός που άνθησε στη μακρόσυρτη αντιπολίτευση, το μόνο που κατάφερε ήταν να μετατρέψει τη δημόσια παρουσία του «πνευματικού κόσμου» σε μία ακόμη συνδικαλιστική δραστηριότητα ανάμεσα στις τόσες άλλες.

Δεν αναλαμβάνεις καμιά ευθύνη αν υπογράψεις ένα κείμενο που ζητά να σωθεί το θέατρο που δεν πληρώνει το νοίκι του, τον εκδοτικό οίκο που δεν πουλάει, το ινστιτούτο ξένων γλωσσών που φυλλορροεί από μαθητές, ή αν δικάσεις τον Κλίντον και αθωώσεις διά βοής τον Οτζαλάν. Αναλαμβάνεις ευθύνη όταν είσαι σε θέση να αρθρώσεις μια πρόταση με αρχή, μέση και τέλος, έστω και με τον κίνδυνο να διαψευσθείς.

Συμπέρασμα; Στο θέατρο σκιών που παίζαμε όλα αυτά τα χρόνια, τίποτε από τα παραπάνω δεν έχει σημασία. Ούτως ή άλλως είναι φτιαγμένο από χαρτί, γεγονός που σου επιτρέπει να ρίξεις τη σφαλιάρα χωρίς καμιά συνέπεια.

Στο θέατρο της πραγματικότητας, όμως, οφείλεις να έχεις το θάρρος να αναλάβεις τις ευθύνες σου. Και ευθύνη στο σημερινό αδιέξοδο δεν είναι η υπεράσπιση της πτωχευμένης διαδρομής. Είναι η διάνοιξη μιας, έστω και μικρής, προοπτικής.

Η βιοτεχνία συλλογής υπογραφών επί παντός που άνθησε στη μακρόσυρτη αντιπολίτευση το μόνο που κατάφερε ήταν να μετατρέψει τη δημόσια παρουσία του «πνευματικού κόσμου» σε μία ακόμη συνδικαλιστική δραστηριότητα ανάμεσα στις τόσες άλλες