Καθαρτήριος µαιναδισµός

Εχω κατά καιρούς εξαντλητικά αναφερθεί στο αριστούργηµα του Αλµπι «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ»
Και αυτό γιατί εκτός από το γεγονός πως είναι ένα από τα θεµελιώδη θεατρικά κείµενα του 20ού αιώνα, είναι δηµοφιλέστατο και στην Ελλάδα, αφού κάθε δέκα χρόνια τουλάχιστον έχουµε µια παράστασή του. Σε λίγο αυτό το σηµαδιακό έργο θα γιορτάσει µισόν αιώνα από την πρώτη του παράσταση και ο δηµιουργός του είναι ανάµεσά µας.

Στις παλιότερες αναλύσεις µου έχω αναφερθεί στις ρητές αναφορές του Αλµπι, έµµεσες ή άµεσες, άρα και στις οφειλές του, είδος ευγνωµοσύνης στο παγκόσµιο θέατρο σε συγγραφείς όπως ο Ιψεν, ο Στρίντµπεργκ, ο Τ. Ουίλιαµς, ο Ο’ Νιλ, ο Λόρκα, αλλά και σε κινηµατογραφικά φιλµ και τέρατα ιερά της µεγάλης οθόνης.

Δεν κάνει ούτε επίδειξη γνώσεων ούτε άτυπη ιστορία θεάτρου. Αποδεικνύει στη σκηνική πράξη πως το θέατρο, όπως κάθε τέχνη, είναι προϊόν µιας συντεχνίας όπου κατατίθενται από γενιά σε γενιά εργαλεία, σύµβολα, αινίγµατα, τύποι και χαρακτήρες, οπτικές γωνίες λήψης και ειδικές συγκινήσεις απόρροια µεθόδων και πρακτικών σκηνικών δηµιουργών ποικίλων µείξεων. Στάθµευσα όµως κυρίως στον τρόπο που ο Αλµπι σ’ αυτό το κείµενο, όπως όλοι οι αµερικανοί θεατρικοί δηµιουργοί, καταφεύγει, έστω υπόγεια, στην αρχαία ελληνική τραγωδία. Από τον Ο’ Νιλ έως τον Αρθουρ Μίλερ, οι Αµερικανοί ανιχνεύουν στον αστικό τους µύθο, αλλά και στη µυθολογία της µεταναστευτικής τους καταγωγής, τραγικά µοτίβα και προσπαθούν να τα εντάξουν στη λογική του σύµφυτου µε την παράδοσή τους κριτικού ρεαλισµού. Ο Αλµπι µε δυο ρητές αναφορές του στο κείµενο αποκαλύπτεται επηρεασµένος από τις «Βάκχες» του Ευριπίδη. Στην πρώτη νύξη, ο Τζορτζ χαρακτηρίζει τη Μάρθα «µαινάδα».

Και µόνο αυτή η αναφορά µετατοπίζει τον άξονα της ερµηνευτικής προσέγγισης του έργου.

Ο µαιναδισµός παραπέµπει στην πρωτόγονη διονυσιακή λατρεία, όπου οι γυναίκες αποχωρούν από την κοινωνική «αυλή», περιφρουρούν τη λογική των έννοµων σχέσεων, τις ισορροπηµένες συνθήκες συµβίωσης και σπάζοντας τα στεγανά της τρέχουσας ηθικής ορειβατούν και επιδίδονται σε ωµοφαγικές τελετές, ενώ αποδεσµεύουν το σεξ και σµίγουν µε το ερωτικό Αλλο χωρίς διακρίσεις, προκαταλήψεις και ηθικές δεσµεύσεις.

Η άλλη αναφορά του Αλµπι είναι απροσδόκητη αφού σ’ ένα αµερικανικό έργο πριν από πενήντα χρόνια ονοµάζεται ο Παρνασσός, ίσως γιατί ως τοπωνύµιο είναι περισσότερο γνωστός λόγω της λυρικής ποιητικής του σήµανσης. Αλλά ο Παρνασσός είναι το βουνό όπου χορεύει ο Διόνυσος µε τις νύµφες και αχολογούν οι λαγκαδιές από το τύµπανο των οργίων της θεάς Κυβέλης. Μια πιθανή αναφορά στον Κιθαιρώνα θα έκανε πιθανόν το σύµβολο αλειτούργητο.

Μ’ αυτά τα δύο µπουτένια στο οικοδόµηµα αυτό του ωµοφαγικού νυχτερινού οργίου, ο Αλµπι θα φθάσει στη µεγάλη τραγική του σκηνή, που εξάλλου χαρακτηρίζει ρητό «εξορκισµό».

Η Μάρθα, σαν τραγική Αγαύη που εισέρχεται στην αρχαία ορχήστρα έχοντας κατασπαράξει τον γιο της µέσα σε µια µαιναδική καταληψία, κουβαλάει την κοµµένη κεφαλή του πάνω στον θύρσο, καταστρέφει µε τελετουργικό τρόπο τον «µύθο» του παιδιού που έχουν µε τον σύζυγό της κατασκευάσει για να ζήσουν µέσα σε µια ψευδαίσθηση πλαστής ευτυχίας και κυρίως µια ψευδαίσθηση µιας γόνιµης ερωτικής ζωής.

Ο Ευριπίδης στις «Βάκχες», κατά την ταπεινή µου γνώµη, εφαρµόζει αιώνες πριν τη µέθοδο της ανάλυσης και του «ντιβανιού» του Φρόυντ για να επαναφέρει τη Μαινάδα Αγαύη στην πραγµατικότητα και να αντιληφθεί τη δολοφονική της αποτρόπαιη πράξη. Ο Κάδµος, ο πατέρας της, µε µαεστρία την καθοδηγεί να περάσει από τα φίλτρα που θα καταυγάσουν τη συνείδησή της κατεβαίνοντας και ανιχνεύοντας το υποσυνείδητο και τα απωθηµένα ένστικτά της.

Μετά την αποκάλυψη έρχεται η κάθαρση. Ετσι και ο Αλµπι, σε µια τελική σκηνή, που παραπέµπει και σε µιαν άλλη λυτρωτική τραγική εµπειρία, την τελική σκηνή των «Βρυκολάκων» του Ιψεν, οδηγεί τα πρόσωπά του σε µια γαλήνια αυτοκαθαρκτική αυτογνωσία.

Ο Αλµπι µε δυο ρητές αναφορές του στο κείµενο αποκαλύπτεται επηρεασµένος από τις «Βάκχες» του Ευριπίδη.

Μελωδία πόνου και νοσταλγίας

Μ’ όσα προηγήθηκαν ήθελα να υπαινιχθώ ότι το δράµα, το ερωτικό πάντως δράµα, του Αλµπι είναι µια καλά στηµένη παγίδα για τους ερµηνευτές του, αν επιπόλαια διαβάσουν το κείµενο ως ρεαλιστικό για να µην πω νατουραλιστικό δρώµενο καταγραφής καταστάσεων µέσω τεσσάρων αντιφατικών µεταξύ τους χαρακτήρων.

Ολα αυτά ισχύουν, αλλά είναι το πρόσχηµα. Γιατί, όπως συµβαίνει και στις ειρωνικές τραγωδίες του Ευριπίδη, ο µύθος, εδώ ο ρεαλιστικός, υπονοµεύεται και ανατρέπεται από µια σκοτεινή τραγική χορδή που πάλλεται στο βάθος αλλά ηχεί εκκωφαντικά. Είναι σαν κάτι αριστουργηµατικές στιγµές στις συµφωνίες του Μπετόβεν που πίσω από το κελάηδηµα των εγχόρδων ακούγεται ένας στιγµιαίος λυγµός του αγγλικού κόρνου, που στο επόµενο µέρος θα γίνει πυρήνας µιας µελωδίας πόνου και νοσταλγίας και απόγνωσης.


Ειρωνεία και τραγική χορδή

Ο Αντώνης Αντύπας στο «Απλό θέατρο» τα αντιλήφτηκε αυτά και τόνισε στη σκηνοθεσία του δύο διακριτά στοιχεία, την ειρωνεία και την τραγική χορδή.

Γύρω τους πόλωσε τη φέτα ζωής, τον επιφανειακό ρεαλιστικό τόνο.

Τον συνέτρεξε και το έξοχο σκηνικό της Τρικεριώτη, που ενώ παρέπεµπε σε γνωστό µεγαλοαστικό γούστο της διανοούµενης ακαδηµαϊκής Αµερικής, είχε µια ύπουλη απειλή, κάτι σαν να το κατοικούν αόρατα δαιµόνια.

Τον συνέτρεξε η µετάφραση της Τζένης Μαστοράκη, εύγλωττη στην καθηµερινότητά της, αλλά αινιγµατώδης στις παρυφές των λέξεων.

Τον συνέτρεξε η µουσική της Καραΐνδρου, που όπως πάντα µε τρεις φράσεις σε βυθίζει στο µυστήριο της υπάρξεως και στην απορία του ζην.

Τον Αντύπα τον συνέτρεξαν οι τέσσερις ηθοποιοί του. Η Ράνια Οικονοµίδου κατόρθωσε µέσα από το µεγαλοαστικό και επαρχιώτικο αµερικανικό υβρίδιο να αναδύσει µια τροµερή και ανελέητη µαινάδα, χωρίς καταφυγή σε «µαιναδισµούς».

Ο Καταλειφός αναδεικνύεται πλέον ένας από τους δύο – τρεις µεγάλους ρολίστες του θεάτρου µας. Συνθέτει, ισορροπεί αντινοµίες χαρακτήρα, αναµειγνύει ειρωνεία, απελπισία, στρατηγική επιβίωσης και ελπίδα λυτρωτικής εξόδου µε τρόπο θαυµαστό.

Ο Αλέξανδρος Μπουρδούµης δικαιώνει όλους όσοι των εµπιστεύτηκαν και του αναγνώρισαν τα στέρεα υποκριτικά υλικά. Επαιξε τον Νικ µε ισόρροπα το θράσος, τον τρόµο και τον πανικό της καριέρας που να κινδυνεύει.

Εκπληξη η νεαρή Σωτηρία Ρουβολή. Αν, στον πρώτο κυριολεκτικά ρόλο της καριέρας της, δεν παίζει τον εαυτό της, θα το δούµε προσεχώς αυτό, ανατέλλει ταλαντούχο πλάσµα στον σκηνικό ορίζοντα.