Έκδοση

Το πορτρέτο μιας πεινασμένης και διχασμένης Ελλάδας
Της Μαίρης Αδαμοπούλου

Συγκλονιστικές φωτογραφίες και κείμενα αγγίζουν τις πληγές μιας τόσο κοντινής και μακρινής συνάμα περιόδου της ελληνικής Ιστορίας
Μάχες μέχρι αίματος μπροστά στους κάδους σκουπιδιών για ένα κομμάτι μπαγιάτικο ψωμί. Κάρα που κουβαλούν τους νεκρούς σαν να ήταν σκουπίδια. Χαμόγελα για μια στάλα ζεστασιάς που προσφέρει ο μολυσμένος αέρας ο οποίος βγαίνει από τον αεραγωγό του Ηλεκτρικού στην Ομόνοια. Απορημένα βλέμματα και ξυπόλητα παιδικά πόδια στις Παιδουπόλεις της Φρειδερίκης.

Το πορτρέτο μιας Ελλάδας που πείνασε, βασανίστηκε από τη γερμανική κατοχή, διχάστηκε από τον αιματηρό εμφύλιο, ταλανίστηκε σε νησιά εξορίας, είδε τη νεολαία της κλεισμένη σε παιδουπόλεις και φυλακές, μπορεί να είναι σε γενικές γραμμές γνωστό. Αγνωστες όμως φωτογραφίες από το αρχείο του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, ορισμένες πολύ σκληρές και στο σύνολό τους αποκαλυπτικές, σε συνδυασμό με τα κείμενα της ιστορικού Τασούλας Βερβενιώτη έρχονται να στήσουν τη δική τους αναπαράσταση της Ιστορίας. Αναπαράσταση που χωρά σε 320 σελίδες και συνθέτει ένα εκδοτικό έργο που συνδυάζει την επιστημονική τεκμηρίωση με τη γοητεία ενός λευκώματος.

Τάφοι στην καρδιά της Αθήνας που σκάνε, καθώς οι νεκροί στο πρώτο στάδιο της αποσύνθεσης φουσκώνουν και ασκούν τόση πίεση ώστε οι νεκροί ξεσκεπάζονται. Αίμα ακόμη νωπό δίπλα στους κάλυκες που άφησαν νεκρό τον ειρηνοδίκη και τον δασοφύλακα στη σφαγή του Διστόμου. Ομηροι του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ που κοιμούνταν στοιβαγμένοι σε αποθήκες στο στρατόπεδο της Λαζαρίνας (έξω από τα Τρίκαλα)

περιμένουν το τρένο της απελευθέρωσής τους. Ενα ζευγάρι 72χρονων που αναγκάστηκαν τελευταίοι να αφήσουν το χωριό τους, το Μαυρόπουλο Πωγωνίου, μετά τις απειλές των ανταρτών, εξαντλημένοι φτάνουν στον καταυλισμό προσφύγων του Εμφυλίου στα Γιάννινα, σε μια πόλη που στους 23.000

κατοίκους της προστέθηκαν ακόμη 22.000

πρόσφυγες.

Δεν είναι όμως μόνο οι εικόνες του αρχείου του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού που συγκλονίζουν. Είναι και τα κείμενα που τα πλαισιώνουν γεμάτα στοιχεία και γοητευτικά γραμμένα, αναδίδοντας αντικειμενικότητα τη στιγμή που αγγίζουν τις πληγές μιας τόσο κοντινής και μακρινής συνάμα περιόδου της ελληνικής Ιστορίας. Κείμενα που προλογίζει ο ιστορικός Σπύρος Ασδραχάς και στα οποία έχουν αξιοποιηθεί και 123 εκθέσεις που συνέταξαν οι εκπρόσωποι του Διεθνούς Ερυθρού στην Ελλάδα.

Παιδιά που τα χώρισαν από τις μητέρες τους στο στρατόπεδο εξορίστων της Χίου. Γυναίκες που τιμωρούνταν κρατούμενες σε ένα κλουβί χωρίς παλτό μέσα στα χιόνια, στο στρατόπεδο στο Τρίκκερι. Εγκλειστοι των στρατοπέδων του Γενικού Επιτελείου Στρατού – «αποτελούν την πλέον αφανή κοινωνική κατηγορία του Εμφυλίου»- να ζουν χωρίς πουκάμισα, εσώρουχα και παπούτσια και να τρώνε το φαγητό τους μέσα σε κουτιά από κονσέρβες, καθώς δεν υπήρχαν καραβάνες και κουτάλια, είναι μερικές μόνο από τις σκληρές στιγμές που αποτυπώνονται στο βιβλίο, το οποίο κλείνει με συγκινητικό τρόπο: με τον επαναπατρισμό των παιδιών από τη Γιουγκοσλαβία και την Τσεχοσλοβακία στις αρχές της δεκαετίας του ΄50.

ΙΝFΟ

Τασούλα Βερβενιώτη, Αναπαραστάσεις της Ιστορίας- Η δεκαετία του 1940 μέσα από τα αρχεία του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, Εκδ.
Μέλισσα, σελ. 320,
τιμή: 94 ευρώ

Ο Εμφύλιος από τη σκοπιά των αμάχων
, Του Πολυμέρη Βόγλη

Στη δεκαετία του 1940 ο Διεθνής Ερυθρός Σταυρός ήταν ένας από τους οργανισμούς που ανέπτυξαν πολυσχιδή ανθρωπιστική δράση στην Ελλάδα. Επισιτιστική βοήθεια στη διάρκεια της Κατοχής αλλά και αργότερα στη διάρκεια του Εμφυλίου, ο Διεθνής Ερυθρός Σταυρός οργάνωσε διανομές τροφίμων, ρούχων, φαρμάκων, κ.ά. σε ιδρύματα και ιδιαίτερες κοινωνικές ομάδες. Η βοήθεια αυτή ήταν πολύ κρίσιμη εκείνα τα χρόνια. Σε μεγάλο βαθμό ο ελληνικός λαός κατάφερε να επιβιώσει από την πείνα και τις αντίξοες συνθήκες ιδιαίτερα της Κατοχής αλλά και των πρώτων χρόνων μετά την Απελευθέρωση χάρη στη βοήθεια οργανισμών όπως ο ΔΕΣ και η UΝRΑ. Το βιβλίο-λεύκωμα της Τασούλας Βερβενιώτη, ωστόσο, δεν αποτελεί μια ιστορία της δράσης του ΔΕΣ στην Ελλάδα στη δεκαετία του 1940. Χρησιμοποιεί το μέχρι σήμερα άγνωστο και αναξιοποίητο υλικό που βρίσκεται στα αρχεία του ΔΕΣ στη Γενεύη για να αναδείξει πτυχές της κοινωνικής εμπειρίας της Κατοχής και, κυρίως, του Εμφυλίου. Το βιβλίο της Τ. Βερβενιώτη είναι κατά κάποιον τρόπο «τριμερές»: αναφορές, ιστορική αφήγηση και φωτογραφίες. Κορμός της έκδοσης είναι οι αναφορές που συνέτασσαν οι εκπρόσωποι του ΔΕΣ στην Ελλάδα. Η συγγραφέας χρησιμοποιεί προσεκτικά τις αναφορές, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαίτερες συνθήκες που επικρατούσαν κατά την επίσκεψη «επισήμων» σε χώρους εγκλεισμού. Οι αναφορές αυτές σε συνδυασμό με την αξιοποίηση των διαθέσιμων μαρτυριών και ιστορικών μελετών (αν και η βιβλιογραφία θα μπορούσε να ήταν πιο πλούσια) συνθέτουν μια ιστορική αφήγηση για τις κοινωνικές επιπτώσεις του Εμφυλίου, ενώ σε ξεχωριστό κεφάλαιο παρουσιάζονται επιμέρους θέματα της Κατοχής (η πείνα στην Αθήνα, η σφαγή στο Δίστομο, κ.ά.). Θα μπορούσε κανείς να πει πως το βιβλίο είναι μια ιστορία του Εμφυλίου από τη σκοπιά των αμάχων, δηλαδή των πολιτικών κρατουμένων και εξορίστων, «προληπτικώς συλληφθέντων», εσωτερικών προσφύγων, «ύποπτων» στρατιωτών, ηλικιωμένων, παιδιών. Παράλληλα. συνιστά και μια επισκόπηση των χώρων εγκλεισμού των αντιπάλων του καθεστώτος και ελέγχου του ευρύτερου πληθυσμού: στρατόπεδα, φυλακές, καταυλισμοί προσφύγων, παιδοπόλεις. Το αρχειακό υλικό και η ιστορική αφήγηση αναδεικνύουν πλευρές της κοινωνικής εμπειρίας του Εμφυλίου για κάποιες από τις οποίες οι ιστορικοί μέχρι σήμερα διέθεταν ελάχιστα ή και καθόλου στοιχεία, όπως τα στρατόπεδα του Γενικού Επιτελείου Στρατού. Από αυτήν την άποψη το βιβλίο είναι όχι μόνο ενδιαφέρον για το ευρύτερο αναγνωστικό κοινό αλλά και πολύτιμο για τους ιστορικούς. Ειδική μνεία, τέλος, θα πρέπει να γίνει στις εκατοντάδες αδημοσίευτες φωτογραφίες που περιλαμβάνονται στην έκδοση. Οι φωτογραφίες δεν προσφέρονται για κανενός είδους «νοσταλγία», όπως συχνά συμβαίνει με λευκώματα που αναφέρονται σε παλαιότερες εποχές, αλλά αποτελούν τεκμήρια για τη σκληρότητα και τον ολοκληρωτικό χαρακτήρα του εμφυλίου πολέμου.

Ο Πολυμέρης Βόγλης είναι ιστορικός, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.