(Και) κομμουνιστικές (και) ελίτ

Σαφώς πιο ακαδημαϊκό είναι το στυλ και το περιεχόμενο του βιβλίου του Αμερικανού ιστορικού Στίβεν Κότκιν, που διατείνεται ότι η πραγματική ιστορία του 1989 δεν είχε να κάνει με μια επανάσταση από τα κάτω, αλλά με τις παρακμάζουσες ηγετικές ελίτ στην κορυφή. Σε αντίθεση με το βιβλίο του Φερό που μεταφέρει τη γενική εικόνα, ο Κότκιν εστιάζει σε τρεις κομμουνιστικές χώρες που κατέρρευσαν το ΄89- την Ανατολική Γερμανία, την Πολωνία και τη Ρουμανία – στοιχειοθετώντας τις διαφορετικές συνθήκες που οδήγησαν σε αυτή την εξέλιξη.

Κοινωνία των πολιτών
Ο συγγραφέας μάς υπενθυμίζει πως δεν είχαμε ποτάμια διαδηλωτών στις ανατολικές χώρες μετά τα πέτρινα χρόνια της δεκαετίας του ΄50 και την καταστολή των κινημάτων του ΄68 στην Τσεχοσλοβακία και την Πολωνία. Η όντως πολυπληθής «Αλληλεγγύη» του Λεχ Βαλέσα στην Πολωνία δεν είναι αντιπροσωπευτικό παράδειγμα. Εδώ, ο Κότκιν περνάει από χίλια κόσκινα τον όρο «κοινωνία των πολιτών» (civil society) και συμπεραίνει πως δεν μπορούμε να μιλάμε για συλλογικότητες με συγκεκριμένες διεκδικήσεις σε αυτές τις χώρες, δεδομένου ότι οι αντικαθεστωτικοί πυρήνες αποτελούνταν από μερικές δεκάδες ή το πολύ εκατοντάδες άτομα και μια χούφτα παράνομες εκδόσεις (σαμιστάντ). Ο βασικός πυρήνας της περίφημης Χάρτας 77 της Πράγας, για παράδειγμα, αριθμούσε όλα κι όλα 50 μέλη.

Μόνο όταν η κατάρρευση έγινε δεδομένη, οι μάζες των ανθρώπων, σιωπηλές ώς τότε, ξεχύθηκαν στους δρόμους. Στην πραγματικότητα, ήταν πολύ μεγαλύτερος ο όγκος των πολιτών που ήταν οργανικά ενταγμένοι στο καθεστώς ως μέλη της πολιτικής και στρατιωτικής νομενκλατούρας, ως απαράτσικ, με τις λέσχες τους, τα μαγαζιά τους και τα δικά τους κανάλια επικοινωνίας. Αυτές τις πολυπληθείς ελίτ ο Κόκτιν ονομάζει «uncivil», κάτι ανάμεσα σε «απολιτικές» και «απολίτιστες», καταφεύγοντας σε ένα παιχνίδι λέξεων που είναι μεν άκομψο, αλλά έχει νόημα. Και αυτό γιατί ο συγγραφέας, σε αντίθεση με άλλους αναλυτές που εστιάζουν είτε στον ρόλο των μαζών είτε στον ρόλο της σοβιετικής ηγεσίας, επικεντρώνεται στη σημασία αυτών των τοπικών ελίτ.

Όμως το συμπέρασμα που βγάζει ο Κότκιν, ότι δεν μπορούμε να μιλάμε για «κοινωνία των πολιτών» σε καταπιεστικά καθεστώτα γιατί η λειτουργία τους προϋποθέτει πρόσβαση σε θεσμικά όργανα, ελευθερία έκφρασης, ατομική ιδιοκτησία και διαύλους επικοινωνίας, είναι μάλλον τραβηγμένο, τη στιγμή που, όπως είδαμε στις χώρες του ευρωπαϊκού νότου (Ελλάδα, Πορτογαλία, Ισπανία) στα μέσα της δεκαετίας του ΄70, η «κοινωνία των πολιτών» αφυπνίστηκε, έστω και αργά, σταδιακά ή μεμονωμένα, παρά τις απαγορεύσεις, πράγμα που συμβαίνει και στο Ιράν σήμερα.

Οικονομική κρίση
Παρ΄ όλα αυτά, έχει ενδιαφέρον πως ο Κότκιν ψάχνει για κοινά στοιχεία και παρονομαστές σε όλες αυτές τις ξεχωριστές περιπτώσεις. Ήταν λέει οι οικονομικές δυσκολίες που ενέτειναν οι πετρελαϊκές κρίσεις της δεκαετίας του ΄70 και ο υπερβολικός εξωτερικός δανεισμός από δυτικές τράπεζες που οδήγησαν στην απώλεια αξιοπιστίας και την κατάρρευση αυτών των ελίτ. Όταν η οικονομική κρίση έγινε αισθητή στη δεκαετία του ΄80, οι