Το αγκάθι του «Μακεδονικού»

Ο ι σχέσεις της χουντικής Ελλάδας ειδικά με τις βαλκανικές χώρες αναλύονται στο δεύτερο μέρος του βιβλίου.

ΓΙΟΥΓΚΟΣΛΑΒΙΑ: ήταν παραδοσιακά φιλική προς την Ελλάδα χώρα και η ανεξαρτησία της απέναντι στη Μόσχα δημιουργούσε κίνητρα για προσέγγιση προς αυτήν. Από την άλλη πλευρά, η ανακίνηση του ζητήματος της μακεδονικής μειονότητας από την πλευρά του ομόσπονδου Γιουγκοσλαβικού κράτους της Μακεδονίας προσλαμβανόταν από την Αθήνα ως απειλή. Στο «μακεδονικό» ζήτημα η συνέχεια της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τη δικτατορία είναι εντυπωσιακή. Το βιβλίο τεκμηριώνει διεξοδικά την κίνηση του εκκρεμούς που χαρακτήριζε τις ελληνο-γιουγκοσλαβικές σχέσεις κατά την περίοδο 1967-74: 1967 έντονη επιδείνωση, 1968-1971 αναθέρμανση με τριβές λόγω «Μακεδονικού», 1972-74 νέα επιδείνωση και κρίση επί καθεστώτος Ιωαννίδη.

ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ: ήταν η καθαρότερη έκφραση του «από Βορρά κινδύνου» για την «εθνικόφρονα» Ελλάδα. Ήταν όμως και η πιο πρόθυμη από τις γειτονικές χώρες να αναπτύξει τις σχέσεις της με την Ελλάδα, τόσο πριν, όσο και μετά την επιβολή της δικτατορίας. Έτσι, έπειτα από μια φάση ψύχρανσης το 1967-68, οι ελληνοβουλγαρικές σχέσεις αναζωογονήθηκαν και έφτασαν στη μεγαλύτερη άνθησή τους στο διάστημα 1972-73. Η προσέγγιση ήταν τόσο θερμή που μπορεί- σε κάποια στιγμή – να αποτελούσε παρέκκλιση από τη γραμμή της Μόσχας. ΡΟΥΜΑΝΙΑ: ήταν μία από τις ανατολικές χώρες που ήταν πρόθυμη να παραγνωρίσει τη φύση της ελληνικής δικτατορίας προκειμένου να διατηρήσει τις παραδο σιακά φιλικές σχέσεις της με την Ελλάδα. Οι αντιδράσεις του ρουμανικού καθεστώτος στο ελληνικό πραξικόπημα του 1967 ήταν ήπιες και η ελαφρά ψυχρότητα στις ελληνο-ρουμανικές σχέσεις ξεπεράστηκε ήδη από το 1969. Οι σχέσεις βελτιώθηκαν περαιτέρω το 1970-71 και συνέχισαν να είναι εγκάρδιες μέχρι το πραξικόπημα στην Κύπρο.

ΕΛΛΗΝΟΑΛΒΑΝΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ: ήταν σχεδόν ανύπαρκτες μέχρι το 1967 και σκιάζονταν από το βορειοηπειρωτικό ζήτημα. Η τομή ήρθε το 1971 όταν το ελληνικό καθεστώς αποκατέστησε τις διπλωματικές σχέσεις με την Αλβανία.

Κωλυσιεργία της Ελλάδας
Το βιβλίο κλείνει με ένα πολύ ενδιαφέρον κεφάλαιο για την πέραν του εμπορίου οικονομική συνεργασία της Ελλάδας με τους βόρειους γείτονές της (από κοινού αξιοποίηση των ποταμών, συνεργασία στους τομείς των μεταφορών, του τουρισμού κ.λπ.). Σε αυτούς τους τομείς η συνεργασία της Ελλάδας με τους γείτονές της παρέμεινε στα στοιχειώδη, τόσο στην προ της δικτατορίας εποχή, όσο και κατά τη διάρκειά της. Οι απόπειρες για εντατικότερη συνεργασία ματαιώθηκαν εξαιτίας της κωλυσιεργίας της Ελλάδας. Η Ελλάδα, πιθανότατα, θυσίαζε αναπτυξιακές ευκαιρίες εξαιτίας των προκαταλήψεών της απέναντι στη Βουλγαρία και της- λόγω του «Μακεδονικού»- καχυποψίας της απέναντι στη Γιουγκοσλαβία.

Ποια είναι λοιπόν η ετυμηγορία σε σχέση με τα βασικά ερωτήματα που έθεσε ο συγγραφέας; Η θεωρία της προσέγγισης των άκρων σαφώς απορρίπτεται. Παρά την προπαγανδιστική χρήση που έγινε στο «άνοιγμα προς Ανατολάς» της χούντας δεν υπήρξε ούτε δραστική βελτίωση, ούτε μόνιμη επιδείνωση στις σχέσεις Ελλάδας- ανατολικών χωρών. Από την άλλη πλευρά, η θεωρία ότι η δικτατορία ήταν μια «μαύρη τρύπα» στην πολιτική της Ελλάδας απέναντι στις ανατολικές χώρες επίσης δεν στέκει. Αντίθετα, εντύπωση προκαλούν τα στοιχεία συνέχειας της ανατολικής ελληνικής εξωτερικής πολιτικής σε σχέση με την προδικτατορική περίοδο.

Ελπίζω να μην απλοποίησα υπερβολικά τα πορίσματα ενός πλούσιου βιβλίου. Ο Σωτήρης Βαλντέν δεν είναι ο άνθρωπος που θα βάλει σε προκατασκευασμένα καλούπια μια σύνθετη πραγματικότητα. Ο μόνος τρόπος να αποδώσει κανείς δικαιοσύνη σε ένα βιβλίο που επιμελώς αποφεύγει τις απλοποιημένες γενικεύσεις και επιμένει να τονίζει τις αποχρώσεις είναι να το διαβάσει.

Ο Χρυσάφης Ιορδάνογλου διδάσκει στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου.